Examination of infant mortality risk in Turkey with spatio-temporal Bayesian models

Bu tezde 2009 ve 2017 yılları arasında Türkiye'de illerdeki bebek ölüm göreli riskini mekan, zaman ve mekan-zaman etkileşimi ile belirlemek, risk haritaları elde etmek ve etkileyen risk faktörlerini incelemek amaçlanmıştır. R yazılımında bütünleşik iç içe Laplace yaklaşımı ile göreli riski kestirmek için mekan-zamansal Bayesci modeller uygulanmıştır. Göreli risk üzerindeki yapılandırılmış mekansal ve zamansal rasgele etkiler, sırasıyla içsel koşullu otoregresif yapı ve rasgele yürüyüş modeli kullanılarak Gauss Markov rasgele alanları ile modellenmiştir. En iyi model sapma bilgi kriterine göre belirlenmiştir. En iyi modelle açıklanan göreli riskin değişkenliğe; en büyük katkı yapılandırılmamış mekansal ve yapılandırılmış zamansal etkileşimi rasgele etkisinden kaynaklanmaktadır. 2009'dan 2017'ye, yüksek göreli riske sahip illerin sayısı azalmıştır. 2009'dan 2017'ye her yıl sürekli olarak önemli risk alanları Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde kümelenmiştir. Kişi başına gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), 20 yaş altı annelerin yüzdesinin ve 39 yaş üstü annelerin yüzdesinin göreli risk üzerindeki etkileri, mekan ve zaman kavramları olmadan genelleştirilmiş doğrusal model ve en iyi mekan-zamansal Bayesci model ile incelenmiştir. Genelleştirilmiş model ve mekan-zamansal model için kişi başına GSYH arttıkça, göreli risk azalmıştır. Genelleştirilmiş model için 20 yaş altı annelerin yüzdesi ve 39 yaş üstü annelerin yüzdesi arttıkça, göreli risk artmıştır. Fakat mekan-zamansal model için 20 yaş altı annelerin yüzdesinin ve 39 yaş üstü annelerin yüzdesinin göreli risk üzerinde etkisi olmamıştır. Mekan-zamansal Bayesci model; genelleştirilmiş modelden daha düşük sapma bilgi kriterine sahip olduğundan, genelleştirilmiş modelden daha çok tercih edilebilir. Bu nedenle, bebek ölüm göreli riskini etkileyebilecek faktörler belirlenirken; mekan, zaman ve mekan-zaman etkileşiminin etkilerini de dikkate almak önemlidir.