Türkiye'de dış ticaret dengesinin yapısal analizi (1923-2023)

Türkiye'nin dış ticaretinin, uygulanan iktisat ve dış ticaret politikalarının yönlendirdiği sürekli bir dönüşüm ve uyum süreci yaşadığı görülmektedir. Cumhuriyetin kuruluşundan günümüze Türkiye'nin en temel sorunlarından birisinin dış ticaret dengesi (açığı) sorunu olduğu kabul edilmektedir. Bu doğrultuda tezde, 1923-2023 yıllarını kapsayan dönemde Türkiye'de dış ticaret açıklarının, ihracatın ithalatı karşılama oranı serisi üzerinden durağanlık özellikleri incelenerek değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Söz konusu serinin durağanlık özellikleri, geleneksel Artırılmış Dickey-Fuller (ADF) birim kök testi, doğrusal olmayan serilerde durağanlık analizi gerçekleştiren Kruse (2011) birim kök testi, yapısal kırılmaların ve doğrusal dışılığın birlikte kabul edildiği Hepsağ (2021) birim kök testi ve veri kümelerini tanımlamak, kategorize etmek veya tahmin etmek için yetkin, çok amaçlı bir yaklaşım aracı olarak kabul edilen yeni nesil otoregresif sinir ağları birim kök testi (ARNN-ADF) kullanılarak araştırılmaktadır. Türkiye'de ihracatın İthalatı karşılama oranı serisinin 1923-2023 yılları arasını kapsayan dönem için durağanlık özelliklerinin incelenmesi için kullanılan birim kök test sonuçları, bir bütün olarak değerlendirildiğinde, inceleme döneminde serinin durağan olmadığını başka bir ifadeyle birim kök içerdiğini göstermektedir. Türkiye'de inceleme döneminde dış ticaret dengesini ifade eden ihracatın ithalatı karşılama oranı serisinin durağan olmadığı bulgusu, dış ticaret dengesinin sağlanmasına yönelik alınacak politika tedbirlerinin başarılı olabileceği anlamına gelmektedir. Ulaşılan ampirik bulgu doğrultusunda, Türkiye'de dış ticaret dengesinin sağlanabilmesi için hangi politika tedbirlerinin alınması gerektiği sorusunun cevabı politika yapıcılar için önem arz etmektedir. Bu kapsamda ilgili literatürde, Türkiye'nin küresel değer zincirinin bir parçası olmak üzere stratejiler geliştirmesinin ve sanayisinin teknoloji dönüşümünün de bu yönde planlamasının yanında ve Türkiye'nin iç kaynaklarını mobilize ederek desteklenen iyi planlanmış bir sanayi politikasının oluşturulmasının gerekliliğini ifade eden görüşler bulunmaktadır.