Türkiye'de istihdam edilen İngiliz uzmanlar ve Türk modernleşmesine katkıları (1924-1975)

Bu çalışmada 1924-1975 yılları arasında Türkiye'de istihdam edilen İngilizlerin istihdam edildikleri alanlar istihdam süreleri, istihdam türleri ve Türkiye'nin modernleşme sürecine sundukları katkıları ele alınmıştır. Çalışma bir prosopografi çalışmasıdır. Cumhuriyet döneminde müstakil olarak İngilizlerin istihdamı ve Türk modernleşmesine sundukları katkıları konusunda yapılan ilk lisansüstü tez çalışmasıdır. Çalışmanın I. bölümünde internet taramaları ve kütüphanelerde yapılan literatür taramaları sonucu ulaşılan kaynaklardan faydalanılmıştır. Çalışmanın asıl konusunu oluşturan İngiliz uzmanlarla ilgili bölümlerde Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi'nin ilgili fonlarında tespit edilen kararnameler ve bu kararnamelerde tespit edilen İngiliz uzmanlar hakkında yapılan internet ve literatür taramaları sonucunda makale ve eserlerde yer alan bilgiler kullanılmıştır. Birinci bölümde Batı dışı modernleşme örnekleri incelenmiştir. Bu kapsamda Rusya, Mısır, Osmanlı, İran, Japonya ve Afganistan'da modernleşme ve dinamikleri, sürdürülen modernleşme çalışmaları ve özellikle yabancı uzman istihdamı dolayısı ile modernleşme konusu üzerinde durulmuştur. Ayrıca bu bölümde Türk-İngiliz ilişkileri Osmanlı Devleti döneminde ilk İngiliz diplomatın İstanbul'a gelmesi ile başlayan ilişkiler ve sonrasındaki gelişmeler yerli ve yabancı kaynaklardan faydalanarak ele alınmıştır. Millî Mücadele ve Cumhuriyet dönemi Türk-İngiliz ilişkileri incelenmiştir. İkinci bölümde İngiliz uzmanların istihdamları ile ilgili kanunlar, aldıkları ücretler ve istihdam alanları ile ilgili genel değerlendirmeler yapılarak eğitim ve sanat alanında istihdam edilen İngiliz uzmanlara ait bilgiler derlenerek Türk modernleşmesine katkıları incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise sanayi ve askeri alanlarda istihdam edilen İngiliz uzmanların çeşitli sanayi kuruluşları ve fabrikalarda, Karabük Demir-Çelik Fabrikasında ve inşaatında, madencilik, askeri alanda istihdam edilen İngilizler hakkında elde edilen verilerle İngilizlerin bu alanlarda Türk modernleşmesine yaptıkları katkıları İngiliz -Türk siyasi ilişkileri ekseninde anlamlandırarak incelenmiştir. Yine üçüncü bölümde, "Diğer Alanlarda İstihdam Edilen Uzmanlar" başlığı altında sağlık, arkeoloji, denizcilik, bakanlıkların merkezi teşkilatları, telefon-telgraf ve ziraat alanlarındaki İngiliz uzmanların istihdamları ve Türk modernleşmesine katkıları incelenmiştir. Çalışmada Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi ve ATESE II. Dünya Savaşı Katoloğu'nun ilgili fonlarında tespit edilen kararnameler ve bu kararnamelerde tespit edilen İngiliz uzmanlar hakkında yapılan internet ve literatür taramaları sonucunda uzmanlara ait istihdam alanları, istihdam süreleri, istihdam edildikleri kurumlar, aldıkları ücretler, akademik ünvanlar gibi bilgiler tablolara işlenmiş ve çeşitli grafikler oluşturulmuştur. Ayrıca özellikle ikinci bölümden itibaren İngiliz uzmanlara ait rastlanılan hatıratlardan faydalanılarak uzmanların gözünden de Türkiye'deki istihdamları ve sundukları katkılar incelenmiştir. İstihdam edilen uzmanlar Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin modernleşme hedeflerine uygun olarak görevlendirildikleri kurumlarda bilgi birikimleri ile özellikle modern Türkiye'nin işbilir insanlarını yetiştirme ve kurumların oluşturulması konularında katkı sunmuşlardır. Sayı bakımından en büyük istihdam eğitim alanında gerçekleşmiştir. Özellikle ülkedeki yabancı dil öğretiminde İngilizcenin, Fransızcanın yerini alması ile birlikte çok sayıda dil bilimci bu alanda kendine yer bulmuştur. Türkiye'nin yabancı dil öğretimi konusundaki izlediği eğitim stratejisini uzun yıllar bu uzmanların şekillendirdiği anlaşılmıştır. Bunun yanında eğitim alanında başka alanlardan birçok yetkin kişinin istihdam edildikleri yerlerde kendi yeterlilikleri doğrultusunda yeni kürsüler kurmak ve alanlarında ilerleme kaydetmek gibi katkılar sunmuşlardır. Sosyokültürel yapının da büyük etkisiyle çok fazla gelişim gösterememiş bir alan olan güzel sanatlar alanı özellikle konservatuvar ve bale alanında yerli ve dünya standartlarında uzmanların yetişmesinde İngiliz uzmanların katkısı büyüktür. Sanayi alanında özellikle Karabük Demir-Çelik Fabrikasının inşaatı ve fabrikanın işletilmesinde yer alarak, yeterli sayıda yerli işbilir insan yetiştirme konusunda tamamen sorumlu oldukları görülmüştür. Osmanlı Devleti döneminde deniz kuvvetlerinde gerçekleşen İngiliz uzman istihdamının Cumhuriyet dönemiyle beraber hava kuvvetlerine kaydığı ve askeri alanda talim terbiye ve II. Dünya Savaşı zamanında savunma konusunda katkı sunmuşlardır. Tarihsel süreçte gerçekleşen değişimlerle ilişkilerin aynı zamanda istihdamların da evrildiği gözlemlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Türk Modernleşmesi, Yabancı Uzman, Yabancı Uzman İstihdamı, İngiliz Uzman