Türkiye'de istihdam ve hasıla: Sektörel bir analiz

Çalışmada Türkiye'de istihdam oranı ile sektörel hasıla arasındaki ilişkiler 2002-2019 dönemi kapsamında incelenmektedir. 2001 ve 2002 yıllarında yaşanan ekonomik krizler nedeniyle çalışma 2002 yılı sonrası dönem için planlanmıştır. Çalışmanın uygulama bölümünde iki model oluşturulmuş, bu modellerin tahmininde Gecikmesi Dağıtılmış Otokorelasyon Model (ARDL), Johansen Eşbütünleşme Analizi ve Hata Düzeltme Modeli yöntemleri kullanılmıştır. Birinci modelde (Model 1) bağımlı değişken istihdam oranı, bağımsız değişkenler tarım sektörü hasılası, sanayi sektörü hasılası, hizmet sektörü hasılası, işletmelereden alınan vergi gelirleri toplamı, sabit sermaye yatrım harcamaları ve ihracatın ithalatı karşılama oranıdır. İkinci modelde (Model 2) bağımlı değişken istihdam oranı, bağımsız değişkenler gayri safi yurtiçi hasıla, işletmelerden alınan vergi gelirleri toplamı, sabit sermaye yatırım harcamaları, ihracatın ithalatı karşılama oranıdır. Model 1'de değişkenlerin durağanlıkları farklı seviyede olduğu için ARDL yöntemi kullanılmıştır. Model 1'in uzun dönem ARDL sonuçlarına göre sabit sermaye yatırım harcamaları ile istihdam oranı arasında istatistiki olarak anlamlı ve pozitif yönlü ilişki vardır. Diğer değişkenler ile istihdam oranı arasında istatistiki olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır. Kısa dönem ECM sonuçlarına göre, Model 1'deki kısa dönemli hatanın her bir çeyrek dönemde 0.97 azalacağı ve Model 1 uzun dönemde dengeye geleceği belirlenmiştir. Bunun yanısıra kısa dönemde istihdam oranı ile dört dönem gecikmeli reel tarım sektörü hasılası arasında istatiksel olarak anlamlı ve negatif yönlü ilişki vardır. İki dönem gecikmeli reel sanayi sektörü hasılası ile istihdam oranı arasında anlamlı ve negatif yönlü ilişki vardır. Cari reel hizmet sektörü hasılası ile istihdam oranı arasında istatistiksel olarak anlamlı ve negatif yönlü ilişki vardır. Cari ve bir dönem gecikmeli reel sabit sermaye yatırım harcamaları ile istihdam oranı arasında istatiksel olarak anlamlı ve pozitif yönlü, dört dönem gecikmeli reel sabit sermaye yatırım harcamaları ile istihdam oranı arasında istatistiksel olarak anlamlı ve negatif yönlü ilişki vardır. Cari ihracatın ithalatı karşılama oranı ile istihdam oranı arasında istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif yönlü, birinci, ikinci ve üçüncü dönem gecikmeli değerleri ile istihdam oranı arasında istatistiki olarak anlamlı ve pozitif yönlü ilişkisi vardır. Model 2'de değişkenlerin hepsi birinci fark durağan olduğu için Johansen eşbütünleşme analizi uygulanmıştır. Model 2'nin Johansen analizi sonuçlarına göre uzun dönemde reel GSYH'da meydana gelen %1 birimlik artış istihdam oranını %0,35 oranında artırmaktadır. Reel sabit sermaye yatırım harcamalarındaki %1 lik artış istihdam oranını %0,22 oranında artırmaktadır. Vergi gelirlerindeki 1 birimlik artış istihdam oranını %4,5 oranında azaltmaktadır. Model 2'nin ECM sonucuna göre sabit sermaye yatırım harcamaları ile istihdam arasında kısa dönemli ilişki vardır. Model 2'de kısa dönemli hata her çeyrek dönemde yaklaşık 0.018 azalmakta ve model uzun dönemde dengeye gelmektedir. Çalışmanın bulgularına göre sektörel hasıla ile istihdam oranı arasında uzun dönemde ilişki olmaması, Türkiye'de hasıla ile istihdam arasındaki ilişkinin güçlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Türkiye'de istihdamı artıracak sektörel yatırımların desteklenmesi, işsizliği azaltacaktır. Sabit sermaye yatırımlarının artması da istihdam oranını artıracak bir diğer bulgu olarak belirlenmiştir.