Türkiye'de kamu iktisadi teşebbüslerinde yönetişim: Değerlendirme ve öneriler

Devletin ekonomideki araçlarından biri olan kamu iktisadi teşebbüsleri; özel sektöre öncülük etmek, piyasada düzenleyici rol üstlenmek, ekonomiyi yönlendirmek ve sosyal hizmet nitelikli faaliyetler vasıtasıyla gelir dağılımını düzenlemek için kurulmuşlardır. Ekonomide edindiği bu önemli roller itibarıyla KİT'lerin faaliyetlerini kârlılık ve verimlilik ilkelerine dayalı olarak yürütmesi önem arz etmektedir. Verimliliği sağlayan unsurlardan biri de iyi bir yönetişim yapısı olarak değerlendirilmektedir. Çalışmanın amacı; ülkemiz KİT'lerinin yönetişim yapısını analiz ederek mevcut sorunları tespit etmek, ülke örnekleri ve literatür taraması ile sorun alanlarına çözüm önerileri sunmak ve katılımcılığı sağlamak adına KİT'lerde görev alan personelin görüşleri alınarak uygulanabilir sonuçlar elde etmektir. Çalışmada, ülke incelemeleri ve uluslararası raporlar analiz edilerek ülkemiz KİT'lerinin temel yönetişim sorunları incelenmiştir. Bunlar; ikili pay sahipliği yapısının varlığı ve hesap verebilirliğindeki eksiklikler, yönetim kurulunun yapı ve niteliğinin yetkinliği, KİT'lerin ticari faaliyetlerinin sınırlandırılması, şeffaf ve hesap verebilirlikteki aksaklıklar ile etkin performans değerlendirme sisteminin eksikliği olarak belirlenmiştir. Bu çalışma ile KİT yönetişim sisteminin iyileştirilebilmesi için sahiplik yapısının daha hesap verebilir bir hâle dönüştürülmesi, bağımsız ve profesyonel yönetim kurulu teminine ilişkin ikili yönetim kurulu yapısının uygulanması ile aday gösteriminin kamudan bağımsız organlar tarafından gerçekleştirilmesi önerilmektedir. Bununla birlikte KİT'lerin ticari esaslara göre yönetilme ihtiyacı belirtilmiş olup bu kapsamda sektörde serbestleşmeye ve rekabete engel olmayacak bir çerçeve mevzuat ihtiyacı ortaya konulmuştur. KİT'lerin sunduğu mal ve hizmetlerin piyasa koşullarına göre belirlenmesinin önemi vurgulanmaktadır. Şeffaf ve hesap verebilir yapının güçlendirilmesi için iç kontrol birimlerinin etkin bir şekilde yönetilmesi ve bu kapsamda yönetim kurulunun direkt sorumluluğunda iç kontrol faaliyetlerinin gerçekleştirilmesinin KİT'ler için faydalı bir denetim aracı olacağı değerlendirilmektedir. Son olarak etkin bir performans değerlendirme sisteminin ihtiyacı ortaya konularak KİT yönetim kurullarının performanslarının yaptırıma açık olacak şekilde değerlendirilmesi ve stratejik planların daha aktif bir konuma getirilerek Sayıştay denetiminin bir parçası olması önerilmektedir. Söz konusu öneriler KİT'lerde çalışan personele anket aracılığıyla sunulmuş olup görüşler de çalışmaya derç edilmiştir.