Türkiye kamu yatırım ihalelerinde indirim oranlarını etkileyen faktörler ve sistemin iyileştirilmesine yönelik yaklaşımlar

Ülkemizde ekonominin lokomotif sektörü olan inşaat sektöründe en büyük işverenin kamuolduğu bilinen bir gerçektir. Kamu yatırım projeleri; yürürlükteki mevzuata (2886 sayılıDevlet İhale Yasası, yönetmelikler, şartnameler, genelgeler, vb) göre proje yönetimkapsamındaki temel süreçler olan planlama, örgütleme, yürütme ve denetimi yapan kamupersoneli ile yükleniciler tarafından gerçekleştirilmektedir.Gelişmekte olan ülkemizde son yıllarda kamu yatırım ihalelerinde ihale indirim oranlarıçok yüksek (%40 ve daha yüksek oranlar) olmaktadır.Başka bir deyişle, kamu yatırımprojelerinin yapımı, yükleniciler tarafından, maliyetin çok altında bir ihale bedeliyleüstlenilmektedir. Yüksek ihale indirim oranları ile ihale edilen kamu yatırım projeleriverilen sürede, ön görülen bütçe sınırları içinde kalınarak ve istenilen kalitedegerçekleşebiliyorsa, bu ihale bedeli, en ekonomik maliyettir ve proje yönetimi açısından daamaca ulaşılmış demektir Eğer yüksek ihale indirim oranları ile ihale edilen yatırımprojeleri verilen sürede, ön görülen bütçe sınırları içinde kalınarak istenilen kalitedegerçekleşemiyorsa, bu ihale bedeli en ekonomik maliyet değildir.291 adet yatırım projesinde yapılan incelemede, kamu yatırım projelerinin yüksek ihaleindirim oranları ile ihale edildikleri görülmüştür. Projelerin planlanmasından işletmeyeaçılmasına kadar olan süreç genellikle çok uzun olmakta ve maliyetlerde büyük sapmalarmeydana gelmektedir. İhale indirim oranı ile maliyet artışı arasında kuvvetli bir ilişkiolduğu saptanmıştır. Kamu yatırım projelerini gerçekleştiren 99 adet yüklenici ile yapılananket çalışmasının değerlendirilmesi sonucu, yüklenicilerin %25'inin taşeronlukla,%40'ının karne devir alarak yüklenici olmuş şirketler olduğu görülmüştür. İhale indirimoranları maliyet hesabı yapılarak değil, işi almak için gerekli indirim oranı tahmin edilerektespit edilmektedir. İhale indirim oranını tespit etme şekli ile müteahhitlik karnesine sahipolma şekli arasında kuvvetli bir ilişki olduğu saptanmıştır. Karne devir alan yükleniciler,devir aldıkları karnenin geçerlik süresi içinde, yüksek indirimle de olsa mutlaka en az bir işalmak, o işleri tamamlayıp, alacakları iş bitirme belgeleri ile yüklenici karnesi çıkarıpmüteahhit olmak istedikleri ortaya çıkmıştır. Ehil olmayan yükleniciler tarafından, işin,maliyetin altında bir ihale bedeli ile yapımının üstlenilmesi, kamu yatırımlarının kalitesizyapılmasına yol açmaktadır. Yüksek ihale indirim oranları ile ihale edilen kamu yatırımprojeleri verilen sürede, ön görülen bütçe sınırları içinde kalınarak ve istenilen kalitedegerçekleşmediğinden, bu ihale bedelinin, en ekonomik maliyet olmadığı ispatlanmıştır.Ülkemiz kıt kaynaklarının etkili ve verimli kullanılması, yatırımlardan elde edilecek sosyalfaydanın topluma en kısa sürede sunulması için projelerin öngörülen süre, bütçe veistenilen kalitede gerçekleştirilmesi gerekir. Bu amaçla, araştırma sonucu elde edilenveriler kullanılarak, projelerin yatırım programına alınması (Cook & Seiford), planlanması,sözleşme usulü, ihale usulü, yüklenici olma koşulları ve yüklenici seçimi (AHP) vedenetim hizmetlerini en iyi gerçekleyen bir proje yönetim modeli sunulmuştur.Anahtar Kelimeler: Planlama, ihale usulü, ihale indirim oranı, sözleşme usulü,müteahhitlik karnesi.xii