Türkiye'de kolon kanserine bağlı ölümlerin makine öğrenmesiyle tahmini

Bu çalışmanın temel amacı, Türkiye'deki 2015-2024 yılları arasındaki kolon kanseri mortalite verilerini kullanarak, 2025-2030 dönemi için bölgesel bazlı ölüm sayılarını XGBoost makine öğrenmesi algoritması ile tahmin etmektir. Kolon kanseri, hem küresel ölçekte hem de Türkiye'de en sık görülen ve en yüksek mortalite oranlarına sahip kanser türlerinden biri olarak önemli bir halk sağlığı sorunudur. Gelecekteki mortalite yükünün doğru bir şekilde tahmin edilmesi, sağlık politikalarının geliştirilmesi, kaynakların etkin bir şekilde tahsis edilmesi ve önleyici stratejilerin hedeflenmesi açısından kritik bir öneme sahiptir. Bu tez kapsamında, olumtarihi, cinsiyet, yas_grup ve bolge_adi değişkenlerini içeren çok değişkenli bir veri seti kullanılmıştır. Geleneksel zaman serisi modellerinin karmaşık ve doğrusal olmayan ilişkileri modellemedeki sınırlılıkları göz önüne alınarak, bu çalışmada yüksek tahmin doğruluğu ve esnekliği ile bilinen eXtreme Gradient Boosting (XGBoost) algoritması tercih edilmiştir. Zaman serisi verisi, öznitelik mühendisliği teknikleri kullanılarak denetimli bir öğrenme problemine dönüştürülmüştür. Bu süreçte, modelin zamansal bağımlılıkları, mevsimselliği ve trendleri öğrenebilmesi için tarihsel verilerden gecikme (lag) özellikleri, hareketli pencere istatistikleri ve zaman bazlı (takvimsel) öznitelikler türetilmiştir. Kategorik değişkenler (cinsiyet, yas_grup, bolge_adi) ise One-Hot Encoding yöntemi ile sayısal formata dönüştürülmüştür. Çok adımlı tahmin problemini çözmek için özyinelemeli (recursive) bir tahmin stratejisi benimsenmiştir. Bu stratejide, tek adımlı tahminler yapmak üzere eğitilen model, kendi tahminlerini bir sonraki adım için girdi olarak kullanarak gelecekteki değerleri ardışık olarak üretmiştir. Modelin performansı, Ortalama Mutlak Hata (MAE), Kök Ortalama Kare Hata (RMSE) ve Ortalama Mutlak Yüzde Hata (MAPE) metrikleri kullanılarak zamana duyarlı çapraz doğrulama (time-series cross-validation) ile titizlikle değerlendirilmiştir. Elde edilen tahminler, Türkiye'nin farklı coğrafi bölgelerinde 2025-2030 yılları arasında beklenen kolon kanseri mortalite yükünü ortaya koymaktadır. Bu sonuçlar, bölgesel farklılıkları ve potansiyel risk artışlarını gözler önüne sererek, halk sağlığı planlamacıları ve politika yapıcılar için kanıta dayalı, stratejik öngörüler sunmaktadır.