Türkiye'de laiklik savunusunun dönüşümü ve CHP 1923-2002

Bu çalışma, Türkiye'de laiklik savunusu ve uygulamasının tarihsel dönüşümünü, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) özelinde, kuruluşundan 2002 genel seçimlerine kadar olan süreçte incelemektedir. Bu bağlamda laiklik, sadece bireysel özgürlükler veya bir yaşam biçimi sorunu olarak değil, toplumsal sınıflar arasındaki yapısal eşitsizliklerin aşılmasını da içeren toplumsal özgürleşme ve eşitlik meselesinin bileşeni olarak kavranmaktadır. Osmanlı'dan devralınan sekülerleşme mirası üzerine Cumhuriyet'in kurucu ilkesi olarak yerleşen laiklik, CHP'nin politikalarında hiçbir zaman statik kalmamıştır. Özellikle 1945 sonrası, Soğuk Savaş koşullarında komünizme karşı dini söylemlerin ön plana çıkarılması ve siyasetin kitle tabanına yayılması, dinin siyasal alandaki etkisini artırmıştır. Bu zeminde zamanla, başta sağ partiler olmak üzere çeşitli aktörlerce dini araçsallaştıran siyaset tarzları ve popülist yaklaşımlar geliştirilmiştir. CHP, bu genel dönüşümlere ve bilhassa 1970'ler sonrası yoğunlaşan rekabete yanıt olarak kurucu laiklik anlayışını yenilemiş, popülist yaklaşımlar benimsemiştir. Çalışma, CHP'nin laiklik politikasındaki bu dönüşümün önemli uğraklarının, değişen sınıf ilişkileri, uluslararası kapitalizme eklemlenme stratejileri ve birikim rejimleri doğrultusunda revize edildiğini iddia etmektedir. Çalışmada, CHP'nin laiklik anlayışındaki bu evrim, literatürdeki merkez-çevre gibi yaklaşımlar eleştirel bir süzgeçten geçirilerek, sınıf ilişkilerini ve tarihsel materyalizmi temel alan diyalektik bir yöntemle tartışılmaktadır. Sonuç olarak, CHP'nin laiklik politikasında tarihsel ve maddi koşullara bağlı olarak yaşanan sürekli ideolojik değişimin altı çizilmekte ve partinin, zaman içinde daha ılımlı bir laiklik anlayışına yöneldiği tespit edilmektedir. Bu bulgular, CHP'nin laiklik konusundaki pozisyonunun AKP dönemiyle birlikte aniden değişmediğini, aksine kökleri çok daha eskiye dayanan, yapısal ve konjonktürel faktörlere bağlı dinamik bir sürecin ürünü olduğunu göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), laiklik, din, cumhuriyet, burjuvazi