Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarının Türkiye'nin dış ticaret hacmine yansımaları

Uluslararası çifte vergilendirme, vergiye tabi bir gelir elde eden bir mükellefin, aynı konu için hem gelirin elde edildiği ülkede hem de geliri elde eden mükellefin yerleşik olduğu ülkede aynı vergi türünden aynı dönemde vergiye tabi tutulması durumu olarak ifade edilebilir. Mal ve hizmet ticareti, yatırım ve sermaye akışı açısından arzu edilmeyen bu durum, ülkeleri çeşitli anlaşmalar yaparak bu sorunu çözme arayışına yöneltmektedir. Farklı devletlerin egemenlik haklarına dayanarak karşılıklı olarak imzaladığı bu uluslararası vergi anlaşmaları, küreselleşme ile birlikte tüm ülkeler için zorunluluk haline gelmiştir. Uluslararası ticareti ciddi anlamda sekteye uğratan bu probleme çözüm üretmek uluslararası ekonomik kuruluşların misyonunda yer edinmeye başlamış ve bu kuruluşların liderliği ve aracılığıyla, daha geniş katılımlı, daha detaylı ve daha uygulanabilir anlaşmalar imzalanmaya başlamıştır. 21. yüzyılda hızla çoğalan çok uluslu şirketler, küreselleşmenin kültür, sanat ve diğer alanlardan önce ekonomi sahasında yaşanmasına yol açmıştır. Bu şirketler sayesinde farklı ülkelerin sermayesi, daha yüksek kazanç sağlanabilecek bölgelere yönelmekte ve bu bölgelerde gelire dönüştürülmektedir. Ancak, bu gelir üzerinden vergi alınması gerektiğinde, gelirin elde edildiği ülke ile geliri elde edenin vatandaşı olduğu ülke farklı olursa, vergi kimin tarafından alınacağı konusunda sorun ortaya çıkmaktadır. Bu durumda, kazancın elde edildiği veya mülkün bulunduğu ülke kendisini vergi toplama konusunda yetkili görüyorken, diğer yandan gelirin sahibinin ikamet ettiği ülke de aynı şekilde kendisini vergi tahsiline yetkili kabul edebilmektedir. Bu durum, aynı vergi yükümlüsünü, iki veya daha fazla devletin, aynı vergi konusuna ilişkin, aynı vergilendirme dönemi için vergilendirmesi şeklinde ifade edilen çifte vergilendirme kavramını ortaya çıkarmaktadır. Devletlerin, vergilendirme yetkisini ülke sınırları ötesine taşımaları uluslararası ticari faaliyetleri önemli ölçüde aksatmaya başlayınca, bu konuda bazı kısıtlamaların getirilmesi kaçınılmaz hale gelmiştir. İkamet ettiği ülkesi dışında ticari faaliyet gösteren mükelleflerin yaşamış olduğu bu uluslararası çifte vergilendirme sorununun belli esaslara göre çözülmesi gerektiği hususunda bir yöntem sunan Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı / Organisation For Economic Co-operationand Development (OECD) öncülüğünde uluslararası ticarette çifte vergilendirmenin önlenmesi anlaşmaları ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada, uluslararası çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarının ortaya çıkış sebepleri, kapsamı, hukuki boyutları ve ekonomik etkileri ele alınmıştır. Ayrıca, Türkiye'nin son 10 yılda en yüksek ithalat ve ihracat hacmine sahip olduğu ülkeler ve ülke grupları ile çifte vergilendirme konusundaki uzlaşının nasıl sağlandığı ve çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarının Türkiye'nin dış ticaret hacmine olan etkileri incelenmiştir.