Türkiye ve seçilmiş AB üyesi ülkeler arasındaki dış ticaret akımları üzerine analitik bir yaklaşım: Gümrük Birliği öncesi ve sonrası

Son yarım yüzyıldır Türkiye'nin çok önemli hedeflerinden birisi AvrupaBirliği'ne (AB) tam üye olmaktır. Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu(sonrasında Avrupa Topluluğu (AT) ve Avrupa Birliği (AB)) arasındaki ilişkiler1963'te Ankara Anlaşmasıyla başlamıştır. Gümrük Birliği'nin (GB) temelleri1970'de imzalanan ve 1973'de hayata geçirilen Katma Protokol ile atılmıştır.Türkiye ile AB arasında Gümrük Birliği Anlaşması 6 Mart 1995imzalanmıştır. Türkiye'nin GB'ne geçişi, AB'ye tam üyeliğe doğru bir adım alarakdikkate alınmaktadır. Türkiye ile AB arasındaki GB'nin en önemli özelliği iseTürkiye'nin AB'ye tam üye olmadan GB aşamasına geçen ilk ve tek ülke olmasıdır.Çalışmanın amacı, Türkiye'nin seçilmiş 11 AB üyesi (Danimarka, Beluks -Belçika ve Lüksemburg-, Hollanda, Fransa, Almanya, Yunanistan, İrlanda, İtalya,Portekiz, İspanya ve İngiltere) arasındaki genel ve sektörel dış ticaretine, GBAnlaşması'nın etkilerinin test edilmesi ve bu doğrultuda ülke ve sektör ayrışımlarınayoluyla Türkiye'nin ilgili ülkelerle sektörel dış ticaretinde etkili ülke ve stratejiksektör tespitinin de yapılabilmesidir. Bu doğrultuda, 1988-2002 dönemine ait ithalatve ihracat verileri Panel Veri Yöntemi kullanılarak test edilmiştir.Sabit etkiler kullanılarak yapılan analizde ithalat ve ihracat pay modelleri ikigrup olarak incelenmiştir. I.Grup modellerde Türkiye'nin seçilmiş AB ülkeleriyleolan toplam ithalatı ve ihracatı test edilmiştir. Bu modeller iki durumda elealınmıştır. Birincisinde toplam ithalat ve ihracat, döviz kuru ve gelir esneklikleri içinayrışımsız model, ikincisinde de 11 AB ülkesi için ayrışımlı model. II.Grupmodellerde Türkiye'nin seçilmiş AB ülkeleriyle olan imalat sanayi sektörel ihracat veithalatı test edilmiştir. Bu modeller üç yaklaşıma göre uygulanmıştır. Birincisinde,sektörel ithalat ve ihracat döviz kuru ve gelir esneklikleri için ayrışımsız model,ikincisinde sektör etkileriyle genişletilmiş modeller, üçüncüsünde de ülke etkileriylegenişletilmiş modellerdir. Ülke ve sektör ayrışımlı modeller için kullanılan kukladeğişkenler tüm değişkenlerle etkileşim halinde kullanılarak ülkeler ve sektörler arasıfarklılıklar incelenmiştir.I.Grup modellerin analizinde elde edilen sonuçlara göre, GB'nin etkisini açığaçıkartmak için kullanılan GB kukla değişkeni ihracat ve ithalat modellerindeistatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. GB kukla değişkeni her iki modelde depozitif işaret sahiptir. Buda hem ihracatta hem de ithalatta GB öncesi döneme göreartışa işaret etmektedir. Katsayı büyüklüklerine bakıldığında ithalattaki artışınihracattaki artıştan büyük olduğu görülmektedir. Genel bir ifadeyle GB Türkiye'ninithalatını artırıcı yönde etki yaptığı söylenebilir. Bu açıdan, sadece ihracat ve ithalattabir artış yaratmamış, her ikisinde de davranışsal değişikliklere yol açmıştır.I.Grup modellerin analizinde elde edilen sonuçlara göre, ülke etkileriylegenişletilmiş modellerin analiz sonucunda Türkiye'nin sektörel ithalatı ve ihracatındaen etkili ülke olarak Almanya bulunmuştur. Türkiye'nin AB ile olan dış ticaretindeAlmanya'nın en büyük ortak olması bu sonucu destekler niteliktedir. Sektöretkileriyle genişletilmiş modellerin analiz sonucunda Türkiye'nin sektörel ithalatı veihracatında en etkili sektör olarak Taşıma Araçları ve Ekipmanları sektörübulunmuştur.Anahtar Kelimeler: Gümrük Birliği, Avrupa Birliği, Panel Veri Modelleri