Türkiye'de yapı üretiminde modernleşme ve taahhüt sisteminin oluşumu

18. yüzyılın sonlarından itibaren Hassa Mimarlar Ocağı'nın örgütlenmesindeki güçlük dikkatçekicidir. Değişen toplumsal ve ekonomik koşullarla ortaya çıkan yeni mimari zevkler vebeğeniler, imparatorluk içerisinde yeni bir inşaat örgütlenmesini zorunlu kılmıştır. Buçalışmada, 18.yüzyılın sonlarından itibaren yaklaşık iki yüz yıllık süreç içerisinde inşaatörgütlenmesinin geçirdiği değişimler ve bunun yapı üretiminin modernleşmesine katkılarıylataahhüt sisteminin oluşumu anlatılmıştır.Seçilen süreç içindeki değişimleri ve gelişmeleri anlatabilmek için, Başbakanlık OsmanlıArşivi'ndeki belgelerden yararlanılmıştır. Transkripsiyonları yapılan belgeler, 18. yüzyılınsonlarından itibaren yoğun biçimde kalfalar tarafından taahhüt usulü ve sabit maliyet esasınadayalı olarak müteahhitlik hizmetlerinin verildiğini göstermektedir. Hassa MimarlarOcağı'nın anonim yapısını bir kenara iterek bireysel olarak ön plana çıkan kalfalar, Tanzimatdöneminden sonra gerek taşrada, gerekse başkentte inşaat alanındaki diğer meslek gruplarınagöre, daha geniş anlamda faaliyet göstermişlerdir. İnşaat alanının aktörleri etnik köken,meslek grupları, kurdukları ortaklıklar ve şirketlere bağlı olarak incelenmiştir. Bir ihalekanunun olmayışı sebebiyle, ortaya çıkan yolsuzluk, anlaşmazlık, finansman güçlüklerisultanların kararlarına bağlı olarak çeşitli biçimlerde çözümlenmeye çalışılmıştır. Taraflararasında yapılan kontratlar ya da mukavelelerde ortaya çıkan ihale usulüne ait terimler deçalışmanın kapsamı içinde tanımlanmıştır.Tanzimat döneminin çoğunluğu gayrımüslim ve yabancılardan oluşan mimar-müteahhitleri,20. yüzyılın başlarında eski güçlerini kaybederek, yerlerini Türk mimar-müteahhit-mühendislerine bırakmıştır. İdeolojik değişimler, Türk mimarlarının inşaat alanına girmesindeönemli bir etkendir. Savaş, devrim gibi buhranlı bir dönemi içeren 20. yüzyılın başlarıimparatorlukta istihkakları ödenemeyen pek çok müteahhitin ekenomik açıdan zor günlergeçirmesine sebep olmuştur. Diğer taraftan, inşaat alanına faydası olabilecek gelişimlerin defilizlenmeye başladığı görülür. Özellikle, inşaat malzemesi üreten fabrikalar, sigorta şirketleri,bankalar, inşaat ve müteahhitlik şirketleri için başvuruların ve girişimlerin olduğu gözdenkaçmamaktadır. Hem modernleşme çabalarının, hem de ideolojik değişimlerin bir aradayaşandığı bu karmaşık dönemde, mesleki uzmanlaşmanın olmayışı, finasman güçlükleri, ihalekanunun eksikliği ve pek çok başka sorun, Cumhuriyet Türkiyesi'nin müteahhitlerine devredilerek imparatorluk sona ermiştir.Anahtar Kelimeler: Kalfalar, ebniye meclisi, mimarlık pratiğinin örgütlenmesiJÜRİ:1. Doç.Dr. Bülent Tanju (Danışman) Kabul tarihi: 14.09.20062. Prof. Dr. Uğur Tanyeli Sayfa Sayısı: 2823. Prof. Dr. Günkut Akın4. Prof. Dr. Baha Tanman5. Doç Dr. Berrin Alper