Türkiye'de yaşlı yoksulluğunun görünümü ve yaşlılık aylıklarının yaşlı yoksulluğunu önlemedeki rolü

Yaşlılık aylıkları yaşlı yoksulluğuyla mücadelenin en önemli araçlarındandır. Türkiye'de de yaşlıların gelir güvenliği için primli ve primsiz mekanizmalarla yaşlılık aylıkları bağlanmaktadır. Öte yandan 1980'lerden bu yana yaşanan neoliberal dönüşüm, refah devletinin yaşlılar için sosyal koruma mekanizmalarını Türkiye'de de etkilemiştir. Reformlar ile primli rejimde daha geç yaşlarda daha düşük yaşlılık aylıkları vermeye yönelik politikalar izlenmiştir. Primsiz rejimdeyse, primli rejimden fayda sağlayamayan 65 yaş ve üstü muhtaç yaşlılara düşük düzeyde gelir koruması sağlanmaktadır. Nicel tasarımın kullanıldığı bu çalışmada TÜİK'ten temin edilen GYKA mikro veri setleriyle Türkiye'de 2005-2022 yılları arasında yaşlıların gelir yoksulluğu düzeyleri ve yoksulluklarının görünümü ile yaşlılık aylıklarının yaşlı yoksulluğunu azaltıcı rolünü tespit etmek amaçlanmıştır. Çalışmada yaşlı yoksulluk oranları, tüm yıllarda genel yoksulluk oranlarından düşük olarak bulgulanmıştır. Ancak yaşlı yoksulluğu son 3 yılda %11,4'ten %17,6'ya ulaşarak genel yoksulluk oranına (%21,3) yaklaşmıştır. Genel olarak yaş grubu büyük olanların küçük olanlara, kadınların erkeklere, kırsalda yaşayanların kentlerde yaşayanlara, eğitim düzeyi yüksek olanların düşük olanlara, kayıtdışı çalışanların kayıtlı çalışanlara göre yoksulluk oranları daha yüksektir. Öte yandan yaşlılık aylıklarının yaşlıların bulunduğu hanelerin gelirleri içindeki payı her geçen yıl artmaktadır. Primli ve primsiz sistemden yaşlılık aylığı transferi yapılmadan önceki yoksulluk oranlarıyla yapıldıktan sonra ölçülen yoksulluk oranları arasında önemli farklılıklar (transferler ile %13,2-%35 arasında azalış) bulunmuştur. Yaşlılık aylıkları yaşlı yoksulluğunu azaltmada oldukça etkili olsa da 2021-2022 yıllarında yaşlı yoksulluğunda önemli artışlar ve aylıklarda diğer ekonomik göstergelere göre ciddi düşüşler tespit edilmiştir. Türkiye refah rejiminden ve toplumsal cinsiyet rollerinden kaynaklanan nedenlerle yaşlılık aylıkları özellikle erkekler açısından yoksulluğu azaltıcı rol üstlenmektedir. Öte yandan reformlar dolayısıyla genç kohortlarda emekli aylıkları düşmektedir. Hızla yaşlanan Türkiye'de sosyal güvenlik politikalarının çağdaş modellerle gözden geçirilmesine ve tazmin edici değil, önleyici politikaların üretilmesine ihtiyaç bulunmaktadır.