Tuz stresinin soya fasulyesinin [Glycine max (L.) merr] erken fide döneminde osmotik uyum ile ilişkili bazı morfolojik, fizyolojik özellikleri ve prolin birikimi üzerine etkileri

ÖZET TUZ STRESİNİN SOYA FASULYESİNİN [Glycine max (L.) Merr] ERKEN FİDE DÖNEMİNDE OSMOTİK UYUM İLE İLİŞKİLİ BAZI MORFOLOJİK, FİZYOLOJİK ÖZELLİKLERİ VE PROLİN BİRİKİMİ ÜZERİNE ETKİLERİ Küçükkılıç B. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarla Bitkileri Programı, Yüksek Lisans, Aydın, 2023. Amaç: Bu çalışmada, farklı olgunlaşma gün sayısına ve farklı bin tane ağırlıklarına sahip 10 soya fasulyesi çeşitlerinin çıkıştan V4 (üçüncü üçlü yaprak boğumu) dönemi olan fide gelişme dönemi arasında 3 farklı tuz konsantrasyonu (0, 3 ve 6 dS m-1) uygulamalarında tuz stresine karşı olan morfolojik, fizyolojik ve biyokimyasal tepkimelerinin değişimleri ve bu özellikler arasındaki ilişkilerin açıklanması amaçlanmıştır. Materyal ve Yöntem: Deneme 2 (iki) faktörlü tesadüf parselleri deneme desenine göre Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesinde yarı kontrollü sera koşullarında 5 (beş) tekerrürlü (her bir tekerrürde 2 bitki) olarak yürütülmüştür. Denemede; bitki boyu, bitki yaş ağırlığı, bitki kuru ağırlığı, yaprak alanı, yosi (yaprak oransal su içeriği), ynmg (yaprak nisbi membran geçirgenliği), MDA (malondialdehit), klorofil a (Chlla), klorofil b (Chllb), karetonoid ve prolin birikimi özellikleri incelenmiştir. Bulgular: Yapılan çalışmaya göre artan tuz stresi konsantrasyonuna bağlı olarak tüm soya fasulyesi çeşitlerinin bitki boyu, yaş ağırlık, kuru ağırlık, yaprak alanı, yosi (yaprak oransal su içeriği), Chlla, Chllb, spad, karetonoid değerlerinin azaldığı, buna karşın yosi, prolin ve MDA değerlerinin artırdığı tespit edilmiştir. Tuz stresi ile yaprak nisbi membran geçirgenliği özelliği arasında 0,821** pozitif korelasyonun olduğu bununda tuz stresinin artması ile membran zararlanmasının arttığı ve buna bağlı olarak da bitki boyu, yaprak alanı, bitki kuru ağırlığı, yosi değerleri olumsuz yönde azalmıştır. Tuz stresinin artması ile beraber mda değerininde arttığı bununla beraber yapraktaki prolin miktarının doğrusal ve yüksek değerde (r2=0,9381) arttığı belirlenmiştir. Yaprak nisbi membran geçirgenliği ile prolin arasında da önemli ve yüksek (r2=0,9698) bir ilişkinin olduğu sonucu; tüm çeşitlerin yapraklarında membranların stabilizasyonunu sağlamak amacıyla prolin birikimlerini arttırdığı tespit edilmiştir. Çeşitlerin farklı tuz stresi seviyelerinde ölçülmüş tüm özelliklerindeki artış veya azalışın farklı olduğu belirlenmiştir. Sonuç: Cinsoy çeşidi, 3 ve 6 dS m-1 tuz stresi koşullarında yapraklarında prolin birikimini yükselterek bitki dokularında ve membranlardaki oksidatif zararlanmaları en aza indirgimesiyle beraber yaprak alanı, bitki boyu, yaş ağırlık, yaprak su oransal içeriği , kuru madde üretimi bakımından en yüksek değerde göstermiş olup, tuz stresine diğer çeşitlerden daha dayanıklı olduğu sonucuna varılmıştır. İlksoy ve Gapsoy çeşitlerinin kuru madde üretimlerinin yüksek olması sebebiyle, 3 dS m-1 gibi orta seviyedeki tuz stresi koşullarında önerilebileceği düşünülmektedir. Çalışmanın farklı bir sonucu ise özellikle Mersoy çeşidinin 3 ve 6 dS m-1 tuz stresi koşullarında hem mda miktarı hemde prolin birikimi içeriğinin düşük olmasına rağmen diğer bir çok çeşitlerden daha yüksek kuru madde üretimini gerçekleştirmesi çeşitin daha farklı fizyolojik özelliklerinden kaynaklandığı düşünülmektedir. Bu nedenlerden dolayı Mersoy çeşidinin strese olan dayanım mekanizmasının daha iyi anlaşılabilmesi için daha farklı fizyolojik parametrelerinin incelenmesinde yararlı olacağı kanısına varılmaktadır. Genel olarak mda miktarı yüksek ve prolin içeriği düşük olan çeşitlerin tuz stresinde daha düşük kuru madde ürettiği sonucuna varılmasına rağmen, bu kuram her bitki için prolin veya mda içeriğinin miktarlarının değişiklik gösterdiği tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Oksidatif ve Mekanik tepkiler, Prolin, Soya fasulyesi, Tuz stresi.