Risk assessment and alternative dispute resolution practice: Transportation infrastructure projects

İnşaat yapım süreci, bir çok girdinin olduğu kaotik bir yapıdadır. Bu karmaşıklık pek çok belirsizlikleri ve riskleri barındırmaktadır. Bu risklerin vuku bulmalarıyla da uyuşmazlıklar oluşmaktadır. Bu çalışmanın amacı ulaştırma altyapıları projelerinde oluşan risklerin değerlendirilmeleri ve alternatif uyuşmazlık çözüm kurullarının bu riskler üzerindeki etkilerinin incelenmesinden oluşmaktadır. Bu doğrultuda tez; - İnşaat Riskleri - Kontrat tipleri - Uyuşmazlık çözüm metotlarının incelenmesi - Ulaştırma projeleri için risk matrisinin oluşturulması ve incelenmesinden oluşmaktadır. İnşaat sektörü riskli bir sektördür. Bu risklerle başa çıkabilmek için ise risk yönetimi diye bir kavram geliştirilmiştir. Risk yönetimi; - Risk tanımlama - Risk değerlendirme ve analizi - Riske karşı tepki bölümleriyle risklerle başa çıkmaktadırlar. Ancak, yapılan mülakatlarda görüldüğü üzere, Türk şirketlerinin genel olarak henüz bu konuda risk yönetimi gibi uzmanlıkların yerine, bilgi ve deneyimle risklerle başa çıkmaya çalıştıkları görülmüştür. Her ne şekilde önlenmeye çalışılırsa çalışılsın, inşaat sektörü risk bakımından oldukça zengindir ve her ne kadar önlem alınsa dahi bazı riskler vuku bulacaktır. Tezde, ulaştırma altyapı inşaat riskleri araştırılmış ve kaynakları incelenmiştir. İnşaat projeleri; - Politik Riskler, - Ekonomik ve Finansal Riskler, - Kültürel Riskler, - Dizayn riskleri, - İnşaat Sahası Riskleri, - Şantiye Riskleri, - Çevresel Riskler, - Taşeron ve Tedarikçi Riskleri gibi bir çok riskleri içerisinde barındırmaktadır. Politik risklere; savaşlar, güç dengelerinin değişimi, toplumsal kargaşa, yapılan yolsuzluklar ve projenin bulunduğu ülkenin komşu ülkelerle ilişkileri sayılabilir. Ekonomik ve finansal riskler bir projenin başarısı için büyük öneme sahiptir ve işçi ve malzeme fiyatlarındaki dalgalanmalar, kur hareketleri, enflasyon, devalüasyon ve işverenin ödemelerdeki yaptığı aksaklıklar bu riskleri oluşturur. Kültürel risklere ise düşük verimlilik, dil engeli, farklı yaşam tarzları örnek verilebilir. Dizayn riskleri inşaat projeleri için çok önemlidir ve projeye direkt etki eder. Planlardaki değişiklikler, işlerin kapsamlarındaki değişiklikler gibi dizayn sürecinde ve inşaat sürecinde yaşanan dizayn problemleri bu başlık altında toplanır. İnşaat sahası riskleri ise kamulaştırma problemleri, yerleri değiştirilmiş boru hatları, sahaya ulaşım gibi riskleri belirtir. Şantiye riskleri, inşaat süresince oluşan riskleri belirtir. Zemin şartlarının tahmin edilememesi altyapı projeleri için önemli bir risk kaynağıdır. Ayrıca, herhangi bir sebepten oluşan gecikmeler, değişen çizimler, iş güvenliği gibi konular da şantiye riskleri arasında tanımlanır. Kötü hava koşulları ve mücbir sebepler de çevresel riskler arasında gösterilebilir. Son olarak, taşeron ve tedarikçi riskleri olarak da malzeme tedariğinde yaşanan gecikmeler ve kalitesiz işçilik gösterilebilir. Tezin 3. Bölümünde inşaat projelerinde kullanılan kontrat tipleri belirtildi. En sık kullanılan uluslararası kontrat tipi FIDIC ve ülkemizde kullanılan Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu anlatıldı ve incelendi. 4. bölümde inşaat projelerinde kullanılan uyuşmazlık çözüm yöntemleri araştırıldı. İncelenen yöntemler: - Mahkemeler - Tahkim - Uyuşmazlık çözüm kurulları - Sözleşme hakemliği - Bilirkişi değerlendirmesi - İdari Kurullar - Ara-buluculuk - Müzakere Bu sistemlerin artıları ve eksileri değerlendirildi. Bunlardan ilk ikisi klasik uyuşmazlık çözüm yöntemi olarak değerlendirildi. Geriye kalanlar ise Alternatif Uyuşmazlık Çözüm yöntemi olarak değerlendirildi. Alternatif uyuşmazlık çözüm sistemlerinin çalışma mekanizmaları anlatıldı. Mahkemelerin aksine konularında uzman kişilerden oluştukları uyuşmazlık sürecinin tarafların isteklerine bağlı olarak çeşitli esneklikler içerebildikleri belirtildi. Ayrıca süre ve finansal açıdan da klasik uyuşmazlık çözüm yöntemlerine göre daha avantajlı olduklarından bahsedildi. Diğer bölümde ulaştırma altyapı projelerinin karşılaştıkları riskler araştırıldı. Karayolu, demiryolu, tünel ve köprü projelerinde karşılaşılan riskler literatürlerden araştırıldı. 6. bölümde ise araştırılan bu risklerle risk matrisi oluşturuldu. Hazırlanan anket risk değerlendirmesi ve uyuşmazlık çözümü olmak üzere iki kısımdan oluşmaktaydı. Hazırlanan anket ulaşım altyapı projelerinde çalışan veya o firmalara müşavirlik hizmetleri sunan, alanlarında tecrübeli kişilere doldurtuldu. Anketin ilk bölümünde kişilerden risklerin oluşma olasılıkları, oluşan riskin etkisi ve alternatif uyuşmazlık çözüm kurullarının bu riskleri çözümündeki etkileri bölümlerinin doldurulmaları istendi. İkinci bölümünde ise uyuşmazlık çözüm metotlarının değerlendirmeleri ve alternatif uyuşmazlık çözüm yollarının uyuşmazlık çözümünde tercih edilmelerinin veya edilmemelerinin nedenleri sorulmuştu. 6. Bölümün ikinci kısmında doldurulan anketin verileri proje risk değerlendirmesi metoduyla değerlendirildi. Bu değerlere göre ulaştırma projeleri; - Geoteknik olarak eksik ve hatalı bilgilerden - Kamulaştırma gecikmelerinden oluşan problemler - Yerleri değiştirilmiş kentsel su, elektrik ve kanalizasyon hatları - Üçüncü taraflar yüzünden oluşan gecikmeler - İnşaat safhasında işin kapsamının değişmesi - Projenin politik baskılar yüzünden daha çabuk bitirilmesinin istenmesi - Ödemelerdeki gecikmeler - Devletin onay mercilerindeki gecikmeler ulaştırma altyapı projelerinin en önemli riskleri olmuşlardır. Anketin ikinci bölümünde sorulan sorularda da görülmüştür ki; ulaştırma projelerinde taraflar aralarındaki anlaşmazlıklarda Alternatif uyuşmazlık çözümlerine nazaran klasik yöntemleri daha sıklıkla kullanmaktadırlar. Bu durumun temel sebebi, Alternatif çözüm kurullarının kullanımlarının ve etkilerinin firmalardaki bu kurullar hakkındaki bilgi eksiklikleri olduğu görülmüştür. Bu yöntemleri kullanan firmalar yöntemlerden memnun kalmış ve ileride de oluşabilecek uyuşmazlık çözümlerinde alternatif çözüm kurullarını tercih edeceklerini belirtmişlerdir.