Kentsel tasarım yarışmalarında tasarım önerilerinin ileri dönüştürülmesi: Bandırma Tasarım Parkı yarışması

Tasarım önerileri, yarışma süreçlerinin bir sonucu olarak yalnızca yaratıcılık, zaman ve para kaybı mıdır; yoksa bilgi üretimini sağlayacak zengin kaynaklar olarak kullanılabilirler mi? Antik dönemlerden beri uygulanagelen tasarım yarışmaları, aynı şartlar altında aynı sürece yanıt veren birden fazla tasarım ekibinin mümkün olan en iyi tasarım çözümünü elde etmek çalıştığı bir modeldir. Birden fazla yarışmacı olmasına karşın her yarışmada yalnızca bir tane kazanan vardır. Bir yarışmanın sonuçlarını takiben, kazanan hariç tüm tasarım önerileri kullanılmayan birer artık haline gelir. Artık haline gelen tasarım önerileri yalnızca yarışma alanına özel bir tartışma konusu değildir. Hangi proje tedarik süreci olursa olsun tasarım önerileri ne yazık ki uygulanmama ve rafa kaldırılma tehlikesiyle her zaman karşı karşıyadır. Fakat gerçekleştirilen projeler göz önüne alındığında yapılan bu özel çalışmada, yarışmalarda ödül kazanan tasarım teklifleri odak noktasıdır. Tasarım önerisinin teslim tarihi ile başlayıp sonuçların açıklanmasından sonra biten kısa ömrüne -eğer kazanan değilse- bir uzatma olarak bu çalışma, tasarım önerilerinin 'canlanma' ve 'ikinci yaşam' süreçlerini yaratmaya çalışmaktadır. Çalışma kapsamında bir yarışmaya teslim edilen tasarım önerileri kapsamlı ve sistematik bir biçimde analiz edilecek ve ortaya çıkan veriler doğrultusunda kısa ömürlü kaybedenler sınıfından ölümsüz bilgi birikimi alanına geçiş yapacaklardır. Yarışmalar alanı araştırmaları son yıllarda artmış olmasına karşın çeşitli yarışmaların tasarım önerileri üzerine yapılmış birçok çalışma bulunmaktadır. Ancak, tasarım önerilerinin fark edilen potansiyeli, çoğunlukla, yarışmanın kendisi dışında bir konuya ışık tutmak için kullanılmaktadır. Yarışma ortamı ve ilgili disiplinler dahil pek çok alana ışık tutabilecek olan yarışmalar genellikle kendi kapsamları, eğilimleri ve nitelikleri dahilinde araştırılmamaktadırlar. Sonuç olarak, takip eden soruları araştırmak önemli bir hale gelmektedir: Bir yarışmadaki tasarım önerilerinin sistematik analizinden türetilecek bilgi ile, kente, kentsel tasarıma ve yarışmalar alanına katkıda bulunmak mümkün müdür? Bir yarışmanın trendlerini tanımlamak, sonraki yarışmaların düzenlenmesine katkıda bulunur mu? Tasarım önerileri analizi için takip eden yarışmalarda da kullanılabilecek bir şablon oluşturmak mümkün müdür? Tasarım önerilerini incelemek için düzenlenmiş, rafine ve bütünsel bir sistem nasıl tasarlanabilir? Bu durum, yarışmada raportörlük tarafından yapılan stratejik analitik bir yaklaşımla gerçekleşebilir. Tasarım önerilerinin ileri dönüştürülmesi nasıl yarışma sürecinin bir parçası haline gelebilir? Yarışma sonrasında tasarım önerilerinin ileri dönüştürülmesi hem kente hem mesleğe hem de yarışma ortamına katkıda bulunacak bir bilgi üretecektir. Bu tezin kapsamında, genel konu çerçevesinde bir literatür taraması yapılmış ve 2016 yılında açıklanıp 2017'de sonuçlanan açık uluslararası bir kentsel tasarım yarışmasının teorik bağlantılı vaka incelemesi yapılmıştır: Bandırma Tasarım Parkı Yarışması. Bu çalışma, yarışmalarda ödül kazanmayan tasarım önerilerinin potansiyelini sorgulamaya başlamış ve her tasarım önerisinin yaratıcı, profesyonel ve entelektüel bir kaynak olduğunu iddia ederek belirli bir sistematik dahilinde bir araya getirilip analiz edilen tasarım önerilerinden ortaya çıkacak olan bilgilerden hem kentin hem meslek alanının hem de yarışmaların faydalanabileceğini ileri sürmüştür. Bölüm 1, ana konuyla ilgili yapılmış olan akademik çalışma ve tartışmalara dair detaylı bilgi vererek araştırmanın teorik çerçevesini çizmektedir. Bu bölümde ağırlıklı olarak odaklanılan kısım, israf olarak değerlendirilen ödülsüz tasarım önerilerine karşı olan iki yönlü yaklaşımlardır. Bir taraf yarışmalar sonucunda ortaya çıkan ödülsüz tasarım önerilerini bir kayıp olarak değerlendirirken diğer taraf asıl kaybın ödülsüz projelerin yarışma sonrasında derhal unutulup araştırma aracı olarak kullanılmaması olduğunu ileri sürmektedir. Her iki tarafı da tanıtan çalışma, her tasarım önerisinin yaratıcı, profesyonel ve entelektüel nitelikler içeren zengin bir kaynak olduğu fikrine dayanılarak ilerletilmiştir. Bölüm 2, günümüz literatürüne değinerek ileri dönüştürme kavramını açıklar ve bu düşünceyi kendi araştırma kapsamına uyarlamaktadır. Bu bölümde tasarım önerilerinin serüveni doğum, ölüm ve yeniden canlanma olarak üç bölümde yapılandırılmakta ve bu üç dönem, detaylı olarak açıklanmaktadır. Yarışmanın teslim günü ile doğan tasarım önerileri ödül almadıkları takdirde yarışmadan sonra farklı şekillerde hayatlarını sonlandırmaktadırlar. Yarışma sonrası yapılan kolokyumlar sınırlı bir zaman içerisinde sınırlı bir mekanda yalnızca ödül alanların ve çevrede yaşayanların katıldığı bir etkinlik olarak kalmaktadır. Yarışma sonrası tasarımcılar tarafından bireysel olarak çeşitli web sitelerinde yayımlanan projeler ise yarışmanın bütününü görmeye dair bir veri tabanı sağlayamayıp parçacıl ifadeler ortaya koymaktadır. Yarışma sonrası yayımlanan yarışma kitapları projeler arası karşılaştırma olanağı sağlamakta ancak projelerin sayısal analizine olanak vermemekte bütüncül bir çıkarım yapmamaktadır. Kimi yarışmalar sonuçlanmayı takiben tüm projeleri yarışma web sitelerinde yayımlamışlardır ancak bu durum bir arşiv olmaktan öteye geçememektedir. Tüm bu girişimler bütüncül ya da parçacıl, tasarım önerilerini aktif bir araştırma verisi olarak değil pasif bir sergileme ögesi olarak kullanmaktan öteye gidememektedir. Doğum ve ölüm olarak nitelendirilen süreçlerden sonra tasarım önerilerinin canlandırılması çalışmada 'ikinci yaşam' olarak ifade edilmektedir. Tasarım önerilerini hayata döndürme ihtiyacının nedeni onları kent, meslek alanı ve yarışmalar ortamı tarafından kullanılabilecek bilgilere dönüştürmek ve sonuç olarak onları pasif halden aktif hale yükselterek öncekinden daha iyi bir konuma getirmek yani ileri dönüştürmektir. Bölüm 3, vaka çalışması olarak seçilen Bandırma Tasarım Parkı Yarışması ile ilgili detaylı bilgi vermektedir. Yarışmanın organizasyonel yapısı, şartname nitelikleri ve sonuç başlıklarına dair bilgiler verildikten sonra vaka ile araştırma arasındaki teorik bağ açıklanmaktadır. Açık, uluslararası ve kentsel tasarım yarışması olan Bandırma Tasarım Parkı Yarışması güncel bir yarışma oluşu ve veri erişilebilirliği sebebiyle de vaka konusu olarak araştırma içerisinde sağlam bir zemine oturtulmaktadır. Aynı bölümde incelenen bir sonraki konu, analizin metodu, yapısı ve kapsamıdır. Tasarım önerilerinin analizi için üretilmiş olan analiz şablonu kentsel tasarım kapsamında kent ve proje alanı içeriğinde oluşturulan şartname öncülüğündeki genel parametreleri içermektedir. Analizden somut sonuçlar elde etmek için her genel parametre, yarışmaya özgü değişkenlere bölünmüş ve bu değişkenlerden değerler elde etmek için spesifik sorular üretilmiştir. Bölüm 4, araştırmanın sonuçlarını ve bulgularını ortaya koymaktadır. Bu bölümde analiz şablonunun ürettiği her başlık, haritalar veya tablolar olarak sunulan ham sonuçlar üzerinden incelenmiş ve ardından değerler arasındaki ilişkileri vurgulayan karşılaştırmalı çubuk grafikler ile ifade edilmiştir. Bölüm 5, tüm tez yapısını özetler nitelikteki bir giriş metninden sonra çalışmanın başında üretilmiş olan araştırma sorularını bulgular üzerinden tekrar ele almakta ve yanıtlamaktadır. Anahtar kelimeler: Kentsel tasarım, yarışmalar, ileri dönüştürme, veri analizi