Uzun süreli müzik bilgisine dayalı görsel-uzamsal önyüklemenin çalışma belleğine etkisi

Görsel-uzamsal önyükleme etkisi, çalışma belleğinin epizodik tampon bileşeni üzerinden ulaşılan uzun süreli uzamsal bilgilerin kullanılmasına olanak sağlayan ve bilişsel görevlerde gözlemlenen performans artışına neden olan bir etkidir. Önyükleme etkisinin ölçümlemesi temel olarak, tipik rakamsal T9 telefon klavyesi kullanılarak yapılmıştır ve tipik klavyedeki çalışma belleği performansı, sayı uzamı görevi performansı ile karşılaştırılmıştır. Araştırma sonuçlarında klavyenin uzamsal bağlam oluşturduğu kodlama evresinde olan önyükleme koşulunda, basit bellek uzamı koşuluna kıyasla, anlamlı olarak daha iyi bir çalışma belleği performansı sergilendiği bulgulanmıştır (Darling ve Havelka, 2010; Darling v. d., 2012; Darling v. d., 2014; Calia v. d., 2015; Allan v. d., 2017). Alan yazında yer alan çalışmalardan farklı olarak mevcut araştırmada önyükleme etkisi, 6 telli gitar müzik aletinin klavyesinin uzamsal bilgisi ve önyüklemeye elverişli uzun süreli müzik bilgisi bağlamında çalışılmıştır. Önyükleme etkisinin görülebilmesi için görsel ve uzamsal bir temsilin uzun süreli bellekte bulunması gerekir. Gitar ile ilintili uzun süreli müzik bilgisine sahip, uzun süreli gitar çalmış bireylerde, enstrümanın klavyesinin uzamsal özelliği sayesinde notaların gösterimin sağlayan nota gruplarını ifade eden akor desenlerinin, uzun süreli bellek temsilleri vardır. Her akor A'dan G'ye olacak şekilde 7 adet harfle ifade edilir ve her birinin enstrüman üzerinde belirli uzamsal temsilleri vardır. Uzun süreli gitar klavyesi müzik bilgisine sahip bireyler ile müzik bilgisine sahip olmayan bireylerin, hazırlanan Görsel-Uzamsal Önyükleme Görevi performansı karşılaştırıldığında, uzun süreli müzik bilgisi olan katılımcıların, çalışma belleği görevi esnasında önyüklemeye uğramaya elverişli olan uzamsal müzik bilgisi sayesinde, uzmanlık ile ilintili çalışma belleği performanslarında artış görülmüştür. 20-30 yaş arası katılımcıların katkıda bulunduğu araştırmada, bir adet karmaşık çalışma belleği görevi, deneycinin hazırladığı Görsel-Uzamsal Önyükleme Görevi Gitar Akorları Versiyonu ve Akor Bilgisi Ölçümü değerlendirme araçları olarak kullanılmıştır. Bunların yanı sıra demografik bilgi formu ve uzamsal desenin zorluğunu ve uyaran üzerinde bulunan notaların algılanan uzaklıklarını belirleyip kontrol etme amaçlı deneyci tarafından hazırlanan Akor Şekilleri Değerlendirme Ölçeği kullanılmıştır. Mevcut araştırmada çalışma belleğinin iki bileşenine, görsel uzamsal taslak/kopyalama ile fonolojik döngü bileşenlerine, duyarlı ikincil görevler kullanılarak çift görev yürütme yöntemi ile çalışma belleği kapasitesinin baskılandığı şartlarda müzik bilgisine bağlı önyükleme etkisi irdelenmiştir. Gitar ile ilintili uzun süreli müzik bilgisine sahip, gitar çalmış bireylerin Görsel-Uzamsal Önyükleme Görevi Gitar Akorları Versiyonu görevi performansı uzun süreli müzik bilgisine sahip olmayan katılımcılardan anlamlı olarak fazladır. Bu da Önyükleme etkisinin, T9 tipik rakam klavyesi haricinde, uzamsal gitar klavyesi üzerinde de görüldüğünü ve çalışma belleği performansını anlamlı olarak etkilediğini gösterir. Uzamsal ve sözel ikincil görevlerin kullanıldığı araştırmanın sonuçlarında, baskılama değişkenin varlığı birincil görev performansında anlamlı bir düşüş yaratmıştır. Baskılama değişkeninin varlığı ve modalitesinin etkileşimi de anlamlı bulunmuştur, bu anlamlılığa göre uzamsal ikincil görevin varlığı anlamlı olarak daha düşük bir görev performansına neden olurken, yokluğu sözel ikincil göreve göre anlamlı olarak daha yüksek performansa yol açmıştır. Ek olarak uyaran sıralamasının önceliğinin birincil görev performansı üzerindeki anlamlı etkisi, uzun süreli müzik bilgisi olmayan örneklem grubunda bulgulanmış ancak uzun süreli müzik bilgisi olan katılımcı grubunda, uyaran sıralamasının anlamlı bir etkisi görülmemiştir. Bunun yanında uyaran sonralığı etkisi de anlamlı boyutlara ulaşmamıştır. Uzmanlığı bulunmayan katılımcıların, anlamlı derecede ilk gösterilen temsilleri daha kolay geri getirdikleri bilgisine ulaşılmıştır. Bu sonuçların yanında, katılımcıların akor uyaranlarının isimlerini belirtmeleri gerektikleri akor bilgisi ölçümünün sonucunda, yalnızca müzik bilgisi olan katılımcılar incelendiğinde, tüm uyaran isimlerine doğru cevap veren ile en az bir tane hatalı cevap vermiş katılımcılar arasında Görsel-uzamsal Önyükleme Görevi performansı açısından anlamlı fark bulunmuştur. Anahtar kelimeler: Çalışma Belleği, Görsel-uzamsal Önyükleme, Uzun Süreli Çalışma Belleği, Sözel Baskılama, Uzamsal Baskılama, Öncelik Etkisi, Sonralık Etkisi