Vartan Paşa (1816-1879) ve Ermeni harfli Türkçe matbuat

Bu çalışma genel anlamıyla, Vartan Paşa'nın [Hovsep Vartanyan (1816-1879)] hayatı ve eserlerini konu almıştır. Vartan Paşa'nın şöhreti Ermeni harfli Türkçe olarak yayınladığı kitap ve periyodiklerden ileri gelmektedir. Buna karşın literatürde hayatı hakkında çok kısıtlı bilgi mevcuttur. Tezin ilk bölümünde Vartan Paşa'nın gençliği, eğitimi, ailesi ve memuriyetleri bağlamında biyografisi inşa edilmeye çalışılmıştır. Bir Ermeni ve Katolik olarak, Millet içerisindeki konumuna değinilmiştir. Hangi vasıfları, başarıları sayesinde devlet kademelerinde yükselerek Osmanlı'nın ilk gayrimüslim paşalarından birisi olduğu üzerinde durulmuştur. Tezin ikinci kısımında; Vartan'ın eserlerinin büyük kısmını bu usulde yayınlamış olduğu, Ermeni harfli Türkçe fenomeninin çerçevesi çizilerek, onun matbuat faaliyetleri anlatılmaya çalışılmıştır. Vartan Paşa, 1826-1830 arasında Viyana Mıhitaryan Manastırı'nda o zaman için az kişinin imkân bulabildiği iyi bir tahsil aldı. İstanbul'a döndüğünde kendini geliştirmeye devam etti. 1838'de bildiği dillerin ve Saray doktoru annesi Gelincikci Meryem'in yardımıyla memuriyet hayatına başladı. Yetenekleri ve yine annesinin nüfuzu ile hızla yükselmeye başladı. 1857'de miralay rütbesine gelerek paşa ünvanını aldı. Vazifesi tercümanlık olarak anılsada Avrupa devletleri ile girilen pek çok münasebette önemli bir diplomat olarak görev yaptığı anlaşılıyor. Osmanlı'nın pek çok kanun metninin, nizamnamesinin hazırlanışında da katkısı oldu. Bir süre devlet görevlerinden uzak kaldıktan sonra, 1867'den itibaren, yüksek mahkeme azalığı ve daha başka prestijli memuriyetlerde bulundu. Katolik Milleti içerisinde 19. yüzyılda devam eden şiddetli Hasunist-Antihasunist tartışmaları içerisinde tarafları uzlaştırmak ve orta yolu bulmak için gayret gösterdi. Bunların yanı sıra Ermeni harfli Türkçe(EHT) matbuatın da en önemli isimlerinden birisi oldu. 1852'de yayınladığı, EHT'nin ve Türkçe'nin ilk mecmuasının ilk sayısında Türkçe'den başka bir lisan bilmeyen millettaşlarına hizmet etmek için yola çıktığını ilan etti. Ve uzun zaman boyunca bu vaadini yerine getirmek için çabaladı.