Vergi yükü açısından seçilmiş eski SSCB ülkeleri ve Azerbaycan

Vergiler devletin mali, ekonomik ve sosyal görevlerinin finasmanı için en doğal gelir kaynağıdır. Devletin vergiler aracılığıyla kamu kesimine aktardığı değerler bireylerin gelirlerinde azalmaya neden olduğundan dolayı mükellefleri tarafından yük olarak algılanmaktadır. Vergi yükü; bireylerin ve devletin gelirlerinin yanısıra ekonominin neredeyse tamamı üzerinde etkili konumdadır. Vergi yükünün direkt veya dolaylı olarak kayıt dışı ekonomi, gelir dağılımı, işsizlik seviyesi, enflasyon, devalüasyon, büyüme, kalkınma, tasarruf, üretim, tüketim, yatırım gibi ekonomik faktörlerle karşılıklı ilişkisi bulunmaktadır. Bu çerçevede Azerbaycan ve yakın cografyasında benzer ekonomik süreci geçmiş SSCB'den ayrılan Doğu Avrupa ülkelerinde vergi yükü üzerinde durulmuş ve ayrı ayrı vergi yükü hesaplamaları yapılmıştır. Ayrıca bu ülkeler için hesaplanmış vergi yükündeki dalgalanmaların sebepleri vergi yüküne etki eden ekonomik faktörlerle karşılaştırma yapılarak bulunmaya çalışılmıştır. Bu karşılaştırmalar sayesinde ülke ekonomilerinin ve vergi yükünün hangi ekonomik faktörler karşısında hassas tepkiler verdiği ortaya konulmuştur. Dönemsel olarak her ülke ekonomisi için yapılması gereken bu araştırmalar, gelecekte ekonominin güçlenmesi amacıyla gerçekleştirilecek tedbirlere kaynak oluşturmaktadır. Aynı zamanda yüksek ve zararlı vergi yükünün ekonomik araçlar vasıtasıyla iyileştirilebileceği gibi, vergi yükü oranındaki düzenlemelerle ülke ekonomisinin tüm alanlarında gelişme sağlanabilmektedir. Ülke ekonomisinde büyüme, kalkınma ve diğer gelişmelerin sağlanabilmesi için toplumsal vergi yükü kadar bireysel vergi yükü kavramı da önem taşımaktadır. Çünkü vergi yükü nedeniyle bireylerin sergiledikleri tutum ve davranışlar ekonomik düzeni etkilemektedir. Kuşkusuz bireysel vergi yükünün ağır olduğu ülkelerde bu durumdan ülke ekonomisi de olumsuz yönde etkilenmektedir. Ayrıca bireysel vergi yükü araştırmalarında ülkede fiyatlar genel seviyesi, işsizlik oranı, en az geçim düzeyi, enflasyon, gelir seviyesi, uygulanan vergilerin türü, yoksulluk, refah seviyesi gibi faktörlerin dikkate alınarak vergi yükündeki dalgalanmalarla karşılaştırılması gerekmektedir. Nitekim, ulusal bazda vergi yükündeki dalgalanmaların veya uluslararası karşılaştırmalarda sadece bu oranların incelenmesi ile yüzeysel ve tutarlı dayanağı olmayan sonuçlara ulaşılacaktır. Aynı şekilde bireysel vergi yükü oranları eşit olan ülkelerde gelir seviyeleri arasında eşitsizlik müvcutsa, bireylerin vergiler nedeniyle katlandıkları fedakarlık ve vergilere karşı tutum ve davranışları farklı sonuçlar vermektedir. Bu nedenle bireysel vergi yükü araştırmalarında bireylerin gelirlerine etki eden faktörlerin de özenle incelenmesi gerekmektedir. Toplam vergi yükü, bireysel vergi yükü veya diğer vergi yükü analizlerinde vergi yükü oranlarına etki eden tüm faktörlerin göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Çalışmamızı kapsayan ülkelerde toplam vergi yükünü etkileyen faktörler üzerinde araştırma yapılmış, vergi sisteminin ve ekonominin gelişmesini hedef alan tedbirler açıklanmıştır. Çalışmamızda aynı zamanda Azerbaycan ekonomisinde düşük gelire sahip aile örneklerinden yola çıkılarak bireysel vergi yükü analizleri yapılmış, adaletli vergi yükü dağılımının sağlanması için gerekli düzenlemelerle ilgili bilgi verilmiştir. Sonuç itibariyle yaptığımız bu çalışma ile vergi yükü detaylıca incelenerek ekonomik ve bireysel refahın sağlanması için gerekli bilgiler araştırılmış ve gelecekte diğer ülke ekonomilerinde bu tarz araştırmalar için kaynak olabileceğini düşündüğümüz veriler ortaya konmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Vergi Yükü, Toplumsal Vergi Yükü, Bireysel Vergi Yükü, Azerbaycan Vergi Sistemi, Azerbaycan Vergi Yükü, Vergi Yükü Endeksi, Vergi Oranları, Sosyal Vergi Yükü.