Vergileme ve firma davranışları: Türkiye otomobil piyasası

Endüstriyel iktisat kapsamında incelenen firma davranışları; piyasadaki firmaların pazar paylarını ve karlılıklarını arttırmak, rakiplerine ve pazara girmesi olası potansiyel firmalara karşı rekabet avantajı sağlamak için, kontrol alanlarına giren değişkenlerin seçiminde takip ettikleri davranışsal kurallar olarak tanımlanmaktadır. Bu çerçevede firma davranışları piyasa yapısından ve hükümetlerin vergileme politikalarından etkilenmektedir. Vergilerin firma davranışlarına olan etkileri piyasa yapısına, arz ve talep esnekliklerine, uygulanan verginin türüne ve büyüklüğüne göre değişmektedir. Devletin ve yetkili diğer kamu kuruluşlarının, yüklendikleri fiskal ve ekstrafiskal görevleri gerçekleştirmek üzere iktisadi birimlerden karşılıksız olarak ve egemenlik gücüne dayanarak aldığı para ve benzeri ekonomik değerler olarak tanımlanan vergiler, dolaylı-dolaysız şeklinde bir ayrıma tabi tutulabilir. Dolaylı vergilerin firmalar tarafından belli şartlarda yansıtılması mümkün olup, bu yansımanın miktarı ve yönü arz ve talebin esnekliğine bağlıdır. Dolaysız vergiler ise kardan alındığından yansıtılması teknik olarak mümkün değildir. Bu nedenle, arz ve talep esnekliklerine, piyasa yapısına ve verginin türüne bağlı olarak uygulanan vergi politikasından beklenen etkiler de değişmektedir. Türk otomobil piyasasında, satış fiyatının yaklaşık yarısının dolaylı vergilerden oluşması, talebin bu doğrultuda esneklik gösterirken rekabet koşullarının da buna bağlı olarak değişmesi nedenleriyle, vergilerin piyasa davranışları üzerindeki etkisinin incelenmesini gerektirmektedir. Türkiye'de otomobil piyasası oligopolistik bir yapı göstermektedir. Üretimin yarıdan fazlası ihraç edilirken, yaklaşık aynı oranlarda da ithalat yapılmaktadır. Talep yapısı esnek olan otomobil piyasasının arz tarafında yer yer eksik kapasite ile çalışmalar görülmektedir. Piyasadaki firmalar, yüksek vergiler ve esnek talep nedeniyle, fiyat dışındaki değişkenleri kullanarak rekabet etmektedirler. Bu çerçevede, vergilerin firma davranışları üzerindeki başlıca etkileri; yeni ürün ve yeni model geliştirilmesi, servis ve bakım olanaklarının iyileştirilmesi, yabancı firmaların piyasa girişinin Gümrük Birliğinden sonra artması, aynı şekilde yerli firmaların rekabet şanslarını arttırmak için yeni yatırımlar yapması yönünde belirlenen stratejiler şeklinde sayılabilir. Sonuç olarak, otomobile uygulanan vergiler Avrupa Birliği ortalamasının yaklaşık iki katı vergi yükü getirmekte olup; bu durum da, firma davranışları üzerinde bir kısıt oluşturmaktadır. Ancak vergilerin düşürülmesinin bütçe ve ödemeler dengesindeki açıkları büyütme tehlikesi bulunmaktadır. Ayrıca, arz ve talep esneklikleri göz ardı edilerek gerçekleştirilecek bir vergi indiriminin fiyatlara yansıtılmaması olasılığı da vardır. Nitekim geçmişte, başka ürünlere yönelik vergi indirimlerinde benzer firma davranışları görülmüştür. Bu nedenle de, otomobil piyasasında vergilerin yüksekliği, gündemden düşmeyen bir konu olarak eleştirilere maruz kalmaya devam edecektir. Anahtar Sözcükler 1. Otomobil piyasası 2. Firma davranışları 3. Vergileme 4. Fiyat esnekliği 5. Dışsal ekonomiler