Veri zarflama analizi ile bankacılık sektöründe etkinlik ölçümü

Ülkelerin gelişmişlik düzeyinin temelinde finansal gelişmişlik yatmaktadır. Bu finansal gelişmeler ise mevcut fonların yaratılması, kullanılması, dağıtılması ve gerekli yerlerde kullanılmasına bağlıdır. Günümüzde bu fonlara bankacılık sektörü aracılık ettiğinden hem ülke ekonomilerinin hem de uluslararası iktisadi sistemlerin büyümesi, gelişmesi ve etkin işlemesi bakımından bankacılık sektörünün performansı büyük önem taşımaktadır. Böylesine önemli bir sektör için mutlaka etkinlik analizi yapılması kaçınılmaz olmaktadır. Etkinlik; firmaların mevcut kaynak kapasitesi ile bu kaynak kapasitesinin faaliyette olan kısmı arasındaki ilişki olarak tanımlanabilir. Etkinlik ölçümü için birçok yöntem ve teknik olmasına rağmen bankacılık sektörü için giderek yaygın bir biçimde kullanılan; aynı alanda faaliyette bulunan ve benzer girdi ve çıktı değişkenlerini kullanan karar verme birimlerinin etkinliğini ölçen ve sıralanmasına olanak sağlayan yöntem veri zarflama analizidir. Veri zarflama analizi kullanılarak elde edilen veriler ışığında belirli bir karar verme biriminin ne miktarda etkin olduğu, etkin olmayan karar verme biriminin etkin olması için hangi değişkeni ne ölçüde ve ne yönde değiştirmesi gerektiği konusunda fikir sunmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde etkinlik ölçümü ve ölçüm yöntemleri hakkında açıklamalar yapılmıştır. İkinci bölümünde ise veri zarflama analizi, literatüre katkı sağlayan çalışmalar ve kullanılan modeller hakkında açıklamalar yapılmıştır. Üçüncü bölümünde ise Türk bankacılık sektörü ve 2018, 2019, 2020 yıllarında Türkiye'de faaliyet gösteren 11 bankanın dâhil edildiği uygulama ile ilgili açıklamalar yapılmış ardından bulgularda Frontier Analyst paket programında uygulanan veri zarflama analizinin sonucu raporlanmış ve açıklanmıştır. Bu çalışmada; bankacılık sektörünün aracılık ve kâr yaklaşımı dikkate alınarak mevduat, faiz giderleri ve faiz dışı giderler değişkenleri girdi, krediler, faiz gelirleri ve faiz dışı gelirler değişkenleri ise çıktı olarak belirlenmiştir. Uygulama kısmında ise veri zarflama analizi modellerinden, ölçeğe göre sabit getiri altında çıktı odaklı CCR modeli ve süper etkinlik modeli kullanılarak Frontier Analyst paket programında etkinlik analizi yapılmıştır. Sonuç olarak etkinlik değerleri 1 yani etkin değere oldukça yakındır yine süper etkinlik değerleri farklı bulunmasına rağmen bankaların etkinlik düzeyinde anlamlı bir farklılık olmadığı tespit edilmiştir. Çalışmada CCR modelinde bazı bankaların etkinlik değerleri 1'den düşük bulunmuş olmakla birlikte bu modele göre 11 bankanın; 2018 yılında 8'i 2019 yılında 9'u 2020 yılında ise 6'sı etkin bulunmuştur. Bankaların faaliyetlerini sektör ortalamalarında gerçekleştirdiği söylenebilir. Etkin olmayan bankaların etkinlik değeri 1'den düşük olmakla birlikte 1'e oldukça yakındır, bu bankaların etkin olabilmesi için faaliyetlerinde elde ettikleri çıktı miktarını artırmaları gerekmektedir. Fakat bu sonuç seçilen değişkenlere göre farklılık gösterebilmektedir. Bankaların göreli etkinsizliklerinin nedenini bulmak için farklı değişkenlerin kullanılması yani farklı girdi ve çıktıların analize dâhil edilmesiyle incelemeler yapılabilir.