XIX. yüzyılda Kilis şehri'nin coğrafi özellikleri

İnsanlar yaşadıkları bölgenin coğrafik şartlarından hem etkilenirler, hem de mekan organizasyonu sonucu coğrafik şartları etkilemiş olurlar. İnsan ile yaşadığı ortam arasında böylece çift yönlü bir etkileşim doğar. İnsanın dünyaya gönderilmesinden bu yana insan-mekan etkileşimi devam etmektedir. Tarih boyunca bu etkileşimi ortaya koymak; tarihi metinler, tarihi yapılar, arşiv belgeleri gibi ipucu olabilecek tüm bulguların ışığında ve mekanın analizi sonucu o zamanki durumu ortaya koyup yorumlamak, o yerin ele alınan tarihlerdeki coğrafyasını yeniden inşa etmektir.İnsanın doğal çevreyi şekillendirmiş en önemli yapısı durumundaki şehirler, tarihi dönemler içerisinde değişerek belli kültürlerden beslenerek geldiği bilinmektedir. Bugün şehirlerimiz bir anda var olmamış, eskiden gelen kültür ve değerleriyle yoğrulmuş durumdadır. Bir şehir bulunduğu bölgede tesadüfi olarak var olmamıştır. Coğrafi özelliklerin elverdiği ölçüde şehirsel yerleşmeler hayat bulmuşlardır veya eski önemlerini yitirmişlerdir. Teknolojinin hızlı bir şekilde gelişimiyle bugün şehirler çok farklı fonksiyonlar üstlenmektedirler. Fakat ne olursa olsun şehirler daima çevresine göre merkezi yer olma, değiş-tokuşun yapıldığı yer olma özelliğini hep korumuştur.Şehirlerin yüklenmiş olduğu fonksiyonlar günün şartlarına göre değişebilmiştir. Örneğin Osmanlı Devleti parçalanmadan önce önemli bir ticaret merkezi olan Kilis, sınırların değişmesiyle birlikte bu fonksiyonunda değişmelerin olduğu görülmüştür. Fonksiyon değişmeleri şehirsel arazi kullanımını da etkileyen unsurlar olmuştur. IIIÖrneğin çalışma sahasında bulunan ticari alanlar durumundaki han, kervansaray ve bedestenler ticaret fonksiyonundaki değişmelerden etkileneceklerdir.Tarihi şehirsel planlama kuşkusuz doğal ortam insan ilişkilerini çok iyi yansıtan özellikler sunar. Tarihi dokunun korunduğu Kilis'te bu ilişki hala gözlemlenebilmektedir. İklimsel özellikler sebebiyle dar, çıkmaz sokaklarla bürünmüş şehir adeta bir labirent görüntüsü sunmaktadır. Dar cadde ve sokak sistemlerinin ticari merkezlere açılmasıyla da şehirsel sistemin omurgası ortaya çıkmıştır. Doğal yapı malzemesiyle oluşturulmuş işlevsel meskenler ise bu şehirsel arazi kullanımında yer almış yapı birimleri olmuştur. Tez konusunun özellikle XIX. yüzyıl olması bu yüzyılda şehir potansiyelinin ve üstlenmiş olduğu fonksiyonların önemindendir. Nitekim XX. Yüzyılda değişen sınırlarla birlikte Kilis toprak kaybedecek, sınırların araya girmesiyle Kilis'in ticaret fonksiyonu gerilemiş olacaktır.XIX. Yüzyıl Kilis şehrinin ele alınacağı bu tezde şehirsel arazi kullanımına yön veren unsurlar şehrin potansiyeli belirlenerek incelenmiş, bu unsurlar ile yapılar arasında da bağlantılar kurulmuştur. Dağılış ilkesine bağlı olarak da bu alanlar tespit edilip merkezilik fonksiyonları belirlenmeye çalışılmıştır. Elde edilen verilerden, arazi araştırmalarından sağlanan ipuçlarıyla ele alınan tarihlerdeki Kilis şehri yeniden inşa etmeye çalışılmıştır. Tezin bazı bölümlerinde ele alınan dönem geçmişle, günümüzle karşılaştırılacak böylece değişen coğrafi şartların mekan üzerindeki yansımaları göz önüne serilecektir.Anahtar Kelimeler: Coğrafya, Kilis, Tarihi Coğrafya, Şehir Coğrafyası, Şehir