XVII. yüzyılda Batı Anadolu'da Acem Ermeni tüccarları (Bursa, Manisa, İzmir)

XVI. ve XVII. yüzyıllar hem Avrupalı devletler hem de Osmanlı Devleti için siyasi, iktisadi ve sosyal değişimlerin yaşandığı bir dönem olmuştu. XVI. yüzyılda Akdeniz ve çevresinde meydana gelen nüfus artışı, buna bağlı olarak toplumun temel gereksinimlerinin karşılanması gerekliliği, gelişen üretim teknolojileri ve hammadde arayışı bu dönüşümün itici gücü oldu. Bu dönemde, Akdeniz'in denizci İtalyan devletleri ticari alandaki güçlü konumlarını artık İngiltere, Hollanda ve Fransa gibi devletlere bırakmaya başladılar. Önemli bir pazar ve hammadde temin alanı olarak görülen geniş Osmanlı coğrafyası ise günümüz küresel kapitalist düzenin temellerini atan bu Avrupalı devletlerin ilgisini çekmeye başladı. Dolayısıyla XVI. yüzyılın sonu XVII. yüzyılın başı bir anlamda Osmanlı Devleti'nin Avrupa dünyasıyla iktisadi manada bütünleştiği bir dönem olmuştu. Bilhassa İzmir şehri bu evrede ticari açıdan hızlı bir yükseliş yaşamış ve doğu ve batı mallarının aktığı bir ticaret kenti haline gelmişti. İzmir'deki bu ticari hareketlilikten onun art alanındaki Manisa, Bursa gibi kentler de etkilenmişti. Akdeniz ve çevresinde bu gelişmeler yaşanırken XVII. yüzyılın başında İranlı Ermeni tüccarlar da global ticaretin önemli bir unsuru olarak ön plana çıktılar. Özellikle, Safevi hükümdarı I. Şah Abbas'ın Nahçıvan'dan İsfahan'a göç ettirdiği Ermeni tüccarlar inşa ettikleri Yeni Culfa kasabasını kurdukları geniş bir ticaret ağının düğüm noktası haline getirdiler. Kurdukları bu ticaret ağı Çin, Hindistan, Rusya ve Batı Avrupa'ya kadar uzanıyordu. Bu aşamada Bursa, Manisa, İzmir gibi Osmanlı kentleri de İranlı Ermeni tüccarların faaliyet sahalarından bir olmuştu. Bu kentlerdeki Osmanlı Mahkemeleri ise onların ihtiyaç halinde başvurdukları temel adli merciler oldular.