Yabani olarak yetişen çiriş (Eremurus spectabilis (bieb. ) fedtsch. ),çaşır (Prangos ferulacea lindl. ) ve sarı çaşır (Hippomarathrum microcarpum bieb. ) bitkilerinin morfolojik ve biyolojik özellikleri ile kültüre alınabilme imkanları üzerine...

ÖZET Doktora Tezi YABANİ OLARAK YETİŞEN ÇİRİŞ (Eremurus spectabilis (BİEB.) FEDTSCH.), ÇAŞIR (Prangos ferulacea LINDL.) VE SARI ÇAŞIR (Hippomarathrum microcarpum BİEB.) BİTKİLERİNİN MORFOLOJİK VE BİYOLOJİK ÖZELLİKLERİ İLE KÜLTÜRE ALINABİLME İMKANLARI ÜZERİNE ARAŞTIRMALAR Fatma GÜNGÖR Atatürk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Bahçe Bitkileri Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Muharrem GÜLERYÜZ Bu araştırma, 1997-2000 yılları arasında Erzurum ve Erzincan Yöreleri'nde doğal olarak yetişen ve halkın yabani olarak tükettiği çiriş, çaşır ve sarı çaşırın kültüre alınması amacı ile Erzincan Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü'nde yürütülmüştür. Araştırmada arazi çalışmaları ve tohum çimlendirme çalışmaları yapılmış ve bitkilerin morfolojik, verim ve verim unsurları, kimyasal içerikleri ile bazı biyolojik özellikleri incelenmiştir. Arazi çalışmalarında, bitkilerin doğal yetişme alanları tespit edilerek örnekler alınmıştır. Bu amaçla, Güngörmez (Erzurum), Kızlarkalesi (Erzincan), Üzümlü (Erzincan), Yeşildere (Erzurum) ve İspir (Erzurum) yöreleri seçilmiştir. Bu yörelerden alınan tohumlarla yapılan ekimlerde, Erzincan şartlarında bitki çıkışlarının yıllara (1997, 1998 ve 1999) ve yörelere bağlı olarak, çiriş için 10 Mart- 12 Nisan, çaşır için 16 Mart- 17 Nisan, sarı çaşır için 23 Mart- 17 Nisan arasında olduğu belirlenmiştir. 1 ve 0 yaşlı tohumlarla yapılan ekimlerde ortalama bitki çıkış oranlarının çirişte sırasıyla %38.34 ve 68.33, çaşırda sırasıyla %7.33 ve 51.67, sarı çaşırda ise sırasıyla %4.01 ve 35.00 olduğu saptanmıştır. Çiriş bitkisi vegetatif olarakta üretilmiştir. Bu üretim şeklinde, ortalama sürgün çıkış oranının %88.7 olduğu tespit edilmiştir. Tohum çimlendirme çalışmalarında, dormansiyi kırma uygulamalarının 15 ve 20°C'de çimlenme üzerine etkisi araştırılmıştır. 15°C çimlenme sıcaklığında 90 gün katlama uygulamasında en yüksek ortalama çimlenme oranı (çiriş, çaşır ve sarı çaşır tohumları için sırasıyla %65.3, 86.00 ve 72.5), 100 gün katlama uygulamasında ise, en kısa ortalama çimlenme süresi ve en fazla ortalama çimlenme gücü (çiriş, çaşır ve sarı çaşır tohumlan için sırasıyla 4.34 gün ve 15.15, 4.72 gün ve 22.23, 5.10 gün ve 16.34) elde edilmiştir. Morfolojik özelliklerin tespiti, bitkilerin doğal yetişme alanlarında yapılmış ve varyasyon değerleri saptanmıştır. Bu amaçla, ortalama bitki boyu, kök sayısı ve kök kalınlığı, yaprak boyu, meyve boyu ve eni, tohum boyu ve eni ve tohumların 1000 tane ağırlığı tespit edilmiştir. Verim unsuru değerlendirmelerinde, çiriş bitkisinin sürgün boyu, sürgün eni, sürgün ağırlığı, gövde boyu ile yaprak sayısı saptanmışta. Deneme alanında çiriş bitkisinde verim 0.38 kg/m2 olarak bulunmuştur. Çaşır ve sarı çaşır da verim unsurları olarak, ortalama sürgün boyu, sürgün eni ve ağırlığı ile sürgün/bitki oranı belirlenmiştir. Ayrıca bitkilerde kimyasal analizler yapılmış ve besin içerikleri bakımından zengin oldukları tespit edilmiştir. Deneme alanında çiriş bitkisinde yapılan serbest ve kontrollü tozlama çalışmalarında, çiriş bitkisinin kendine döllek olduğu saptanmıştır. 2002, 207 sayfa Anahtar kelimeler: Çiriş, çaşır, sarı çaşır, kültüre alma, sebze