Yahya b. Maîn'in dâî ve aşırı bid'atçi râviler özelinde cerh-ta'dîl yöntemi

Hadis usulünde râvinin güvenilir kabul edilmesini sağlayan şartlardan biri "adâlet" vasfına sahip olmasıdır. Söz konusu vasıf bazı muhaddislere göre râvinin "bid'atine dâvet etmemesi" şartını da barındırmaktadır. Bu çalışmada, benzer bir şartı öne süren hicrî üçüncü asrın önemli münekkitlerinden Yahya b. Maîn'in cerh-ta'dîl yöntemi, dâî ve aşırı bid'atçi râviler özelinde incelenmiştir. Bu minvalde İbn Maîn'in ilgili râvileri değerlendirme yöntemi sorgulanmış, onlar hakkında kullandığı "aşırı", "dâî" ve diğer cerh-ta'dîl lafızlarının anlamları açıklanmıştır. Araştırma, İbn Maîn'in râvilere dair görüşlerini derleyen Mevsûatu akvâli Yahya b. Maîn fî ricâli'l-hadîs ve ilelihî isimli ansiklopedi ile sınırlanmıştır. İbn Maîn'in bizzat aşırılığı veya dâîliği hakkında bilgi verdiği ve hakkında cerh ya da ta'dîl hükmü verdiği 27 râvi incelenmiştir. İbn Maîn dışındaki hicrî ilk beş asırda yaşamış diğer münekkitlerin de bahsi geçen râviler hakkındaki değerlendirmeleri incelenerek mukayese edilmiş, böylece İbn Maîn'in ricâl tenkidinin diğer münekkitlerin görüşleriyle büyük oranda uyum arz ettiği tespit edilmiştir. Araştırmada İbn Maîn'in, râvinin bid'atinde aşırı veya dâî olmasını mutlak bir cerh ve terk sebebi olarak görmediği, hadis rivayetinde güvenilir ve ehil olduğu takdirde bid'atinde aşırı veya mezhebine davet eden bazı râvilerden hadis yazdığı ve rivayet ettiği tespit edilmiştir. Konuyla ilgili ulaşılan en genel sonuçlar ise hadis usulünde teori-pratik ayrımının bulunduğu, İbn Maîn gibi bazı münekkitlerin "dâî râviden hadis yazılmaz" gibi tek bir kural üzerinden değerlendirme yapmadığı ve her râvinin rivayetinin özel olarak incelendiğidir. Anahtar Kelimeler: Yahya b. Maîn, ehl-i bid'at, cerh-ta'dîl, aşırı bid'atçi, dâî.