Yapı ürünlerinin yaşam döngüsü değerlendirmesine yönelik bir model önerisi

YAPI ÜRÜNLER N N YAŞAM DÖNGÜSÜ DEĞERLEND RMES NEYÖNEL K B R MODEL ÖNER SGökçe TUNA TAYGUNMimarlık, Doktora TeziÇevre, yaşam içinde yer alan ilişkiler ve yaşamın oluştuğu ortamlar bütünüdür. Yapı,kullanıcının gereksinmelerini gidermek üzere tasarlanmış ve üretilmiş bir yapma çevredir vekullanıcılarının gereksinmelerini kendisini oluşturan yapı ürünlerinin özellikleri ile karşılar.Yapı ürünleri; hammaddelerinin edinimi, üretimi, yapıya uygulanması, kullanılması vekullanımının sona ermesi ile geridönüşümü ya da yok edilmesi gibi süreçleri içine alan birdöngü boyunca çevre ile doğrudan ya da dolaylı bir etkileşim içerisindedir. Yapı ürünlerininüretim teknolojilerinin yanlış seçimi, doğal kaynakların bilinçsiz kullanımı, üretim ve yapımınçevrede atık yığınları oluşturması ve yanlış kullanım ile doğal çevre, dolayısıyla da canlı vecansız çevreler etkilenmektedir. YDD (Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi); ürünlerin yaşamdöngüsü süreçlerindeki oluşmuş ya da olası çevre etkilerinin değerlendirilmesidir.Çalışmanın üçüncü bölümünde; YDD' ye yönelik `LEED', `Athena', `BEES', `BRE'(`BREEAM', `EcoHomes', `Envest', `Environmental Profiles', `SMARTWaste'),`Analytica', `Pre' (`SimaPro', `Eco-Indicator' Etki Değerlendirme Yöntemi, `IVAM'Veritabanı, `Eco-Quantum', `Ecoinvent' Veritabanı), `GaBi', `TEAM', `GB Tool',`Woolley', `Curwell ve March' Modelleri irdelenmiştir.Dördüncü bölümde modeller;• Etkileyen: Ürün (yapı, yapı ürünü ya da tüm ürünler),• Etkileme süreci: YD süreçleri (hammadde edinimi, üretim, uygulama, kullanım,geridönüşüm ya da yok edilme),• Etkilenen: Çevre grupları (canlı, cansız, doğal ya da yapma),• Etkilenim sonuçları: Enerji, kaynaklar, kirlilik (hava, su, toprak), atıklar ya da diğerölçütleri (yapı içi çevre niteliği, yönetim, yollar, taşıma, risk analizi, yönetimi, maliyetdeğerlendirmesi, yönetim analizi vb gibi)açısından irdelenmiş, tüm modellerde; etkileyen, etkileme süreci, etkilenen ve etkilenimsonuçları bir arada bulunmadığı görülmüştür. Bu çalışmada önerilen modelde istenen ise;bunların bir arada bulunduğu bir değerlendirme yapabilmektir. Böylece değerlendirmekapsamı;• Etkileyen: Yapı ürünü,• Etkileme süreci: Tüm YD süreçleri,• Etkilenen: Tüm çevre grupları,• Etkilenim sonuçları: Süreçler boyunca oluşan zararlı etkilerolarak tanımlanabilir.Bu bağlamda model ana adımları;• Yapı ürününün tanımlanması,• Yaşam döngüsü süreçlerinde yapı ürünü - çevre etkileşimine yönelik bilgilerintoplanması,• Yapı ürününün yaşam döngüsü süreçlerinde çevre etkilerinin değerlendirilmesi,• Yapı ürününün yaşam döngüsü süreçlerinde değerlendirme sonucu,• Yapı ürününün yaşam döngüsü değerlendirmesinde iletişimolarak önerilmektedir.Beşinci bölümde ise; model, polivinil klorür doğrama üzerinde örneklenmiştir.Önerilen yapı ürünlerinin yaşam döngüsü değerlendirmesi modelinin uygulanması ile;• Tasarımcının yapı ürünü kararını kolay ve doğru bir biçimde almasına,• Tasarımcı, yapı ürünü üreticisi ve kullanıcılarının, yapı ürünlerinin yaşam döngüsüsüreçlerine ilişkin bilgilerine ulaşmasına,• Tasarımcı, yapı ürünü üreticisi ve kullanıcılarının yaşam döngüsü süreçlerinde yapı ürünü-çevre etkileşimine yönelik konularda bilinçlendirilmesine,• Yapı ürünlerinin çevre etkilerine ilişkin zorunlulukların geliştirilmesine,• Yapı ürünlerinin üretim teknolojilerinin geliştirilmesine ya da değiştirilmesineyardımcı olunabileceği sonucuna varılmıştır.Anahtar Kelimeler: Yapı ürünü, çevre, yaşam döngüsü değerlendirmesi, yaşam döngüsüsüreçleri, yapı ürünlerinin çevre etkileri, yapı ürünlerinin çevreetkilerinin değerlendirilmesi, çevre etiketi, yaşam döngüsüdeğerlendirmesi modelleriJÜR :1. Doç. Dr. Ayşe BALANLI (Danışman) Kabul tarihi: 08.12.20052. Prof. Güner YAVUZ Sayfa sayısı: 2133. Prof. Müjgan ŞEREFHANOĞLU SÖZEN4. Doç. Dr. Bilge IŞIK5. Doç. Dr. Leyla TANAÇAN