Yapay zeka merceğı̇nden algorı̇tmı̇k sı̇nyaller, duyarlılık alanı ve toplumsal refah: Türkı̇ye örneğı̇

Bu tez, toplumsal yaşam kalitesi ve refahı değerlendirmek için duyarlılık analizi, makine öğrenimi ve coğrafi mekânsal ağ analitiği yoluyla Türkiye'deki finansal dalgalanma ve mekânsal eşitsizliği araştırmaktadır. Çalışma, farklı veri setleri ve metodolojiler kullanarak üç alanı analiz etmektedir. Finansal analiz için, Ocak 2015'ten Şubat 2024'e kadar günlük Türk Lirası-USD döviz kurları ve borsa verileri, uluslararası medya (The Economist, The New York Times, The Guardian) ve yerel kaynakların (Yeni Şafak, Türkçe Twitter) duyarlılık analizi ile birlikte incelenmiştir. Tahmin için doğal dil işleme teknikleri ve denetimli makine öğrenimi modelleri, açıklanabilirlik için ise XAI teknikleri kullanılmaktadır. Mekânsal analiz için OpenStreetMap verileri ve belediye kayıtları kullanılarak İstanbul'un 38 ilçesinde 15 dakikalık şehir çerçevesinde ulaşım, yeşil alanlar, kamu hizmetleri, güvenlik altyapısı ve ekonomik faaliyetler olmak üzere beş kentsel boyutta yürüme erişilebilirliğini ölçen bileşik bir yaşanabilirlik endeksi oluşturulmuştur. Sonuçlar, uluslararası medya duyarlılığının Türk Lirası oynaklığı ile yerel haber kaynaklarına göre daha güçlü ilişkiler gösterdiğini ortaya koymaktadır. Benzer şekilde, borsa tahminleri için, uluslararası haber duyarlılığı modeller arasında öngörülebilirliği tutarlı bir şekilde artırırken, yerel duyarlılık daha az rol v oynamaktadır. Toplu öğrenme yöntemleri, bireysel ağaç tabanlı tekniklere kıyasla daha üstün tahmin doğruluğu elde etmektedir. Kentsel erişilebilirlikle ilgili olarak, birçok İstanbul sakini hizmetlere 15 dakika içinde erişebilirken, ulaşım ve eğlence tesislerine erişim eşit değildir. Merkez ilçeler (Fatih, Beyoğlu, Kadıköy) en yüksek erişilebilirlik seviyelerini sergilerken, çevre bölgeler önemli ölçüde geride kalmaktadır. Araştırma, ekonomik stres ve istikrarı yakalayan finansal duyarlılık analizi ile kent sakinlerinin duygusal ve fiziksel refahını ölçen kentsel duyarlılık analizini entegre ederek, finansal dalgalanma ve mekânsal eşitsizliğin Türkiye'deki toplumsal yaşam kalitesini nasıl etkilediğini anlamak için bütünsel bir çerçeve sunuyor.