Yapılarda radon etkisini azaltmaya ya da yok etmeye yönelik bir yaklaşım

Uranyum-238'in bozunması ile oluşan, yarı ömrü 1.600 yıl olan ve alfa ışını yayan Radyum 226'nın radyoaktif bozunumu sonucunda radon ortaya çıkar. Radon; • yönetimlerin gerekli önemi göstermemesi; radondan etkilenimin fazla olduğu bölgelerin belirlenmesi için kullanılan radon haritalarının oluşturulmaması (birçok ülkenin radon haritası olmasına karşın Türkiye'de yapılmamıştır), halkın ve yapı üreticilerinin bilinçlendirilmesine yönelik etkinliklerin yapılmaması, yapı ürünleri için radonla ilgili düzenlemelerin, sınırlandırmaların getirilmemesi, • yapı üretiminde rol alan kişilerin bilgi eksiklikleri; tasarımcıların konuyu nasıl ele alacaklarını bilmemesi, destek verici, yol gösterici yöntemlerin olmaması gibi durumlar nedeniyle kapalı mekanlarda, kullanıcılarının niteliğine ve yapıyı kullanım sürelerine bağlı olarak sağlık sorunu oluşturabilmektedir. Konu ile ilgili yapılan literatür araştırmalarında, Türkiye' de sınırlı sayıda kaynak bulunmasına karşın yurtdışında birçok araştırma yapılmıştır. İncelenen araştırmalarda çözüm yöntemini destekleyen birçok çalışma yapıldığı görülmüş ancak yapıda risk oluşturan ya da oluşturabilecek duruma uygun çözüm yönteminin sistematik olarak saptanabilmesi konusunda tasarımcıya yol gösteren bir yaklaşım bulunamamıştır. Bu çalışmada amaç; tasarımcılara radon için alınabilecek önlemleri açıklayıp, soruna yönelik çözüm yöntemi seçiminde yol gösterici nitelikte yaklaşım önerileri oluşturmaktır. Risk oluşturabilecek farklı olumsuzluk etkenlerine karşı uygun, sistemli bir tasarım ve üretim yolu izleyen ya da varolan olumsuz durumları denetim altına alabilen tasarımcının, yapıda radonun sağlık sorunu oluşturmasını engelleyebileceği varsayılmaktadır. Yaklaşım önerilerinin oluşturulabilmesi için öncelikle radonun oluşumunun, deviniminin ve yapı ürünlerinde gelişiminin araştırılması gerekliliği öngörülmüştür. Radon kaya ve toprakdaki Radyum-238' in bozunması sonucu oluşarak atmosfere, suya ya da gaza doğru moleküler ya da kütlesel iletim ile devinir. Bununla birlikte toprak ve kayaçtan elde edilen ürünler de farklı oranlarda Radyum-238 içerebilir ve bozunarak radon oluşturabilir. Radon oluştuktan sonra; yapının bulunduğu zeminden moleküler ya da kütlesel iletim ile, su ya da gaza karışıp ısıtma, pişirme, yıkama gibi eylemler sırasında su ve gazdan ayrışarak, atmosfere karıştıktan sonra doğal ve yapay havalandırma ile, yapı ürünlerinden ise moleküler iletim yoluyla yapı içerisine girebilir. Farklı yollarla yapı içine girebilen radonun yoğunluğuna; atmosferik basınç, rüzgar, yapı içi ve dışı arasındaki sıcaklık farklılıkları, toprağın sıcaklık derecesi ve nemi gibi yapı dışı etmenler ile su,gaz, yapı ürünü gibi yapı içi etmenler etki eder. Bu etmenlere bağlı olarak yapı içindeki radon yoğunluğunda farklılaşmalar görülebilir. Yapı içerisinde farklı düzeylerde bulunan radon ve bozunum ürünleri, pasif ve aktif ölçüm yöntemleri kullanılarak saptanır. Farklı kuruluşlar (EPA, WHO, UNSCEAR, vb.) ve ülkeler, radonun risk oluşturduğu sınır değerleri için yeni üretilecek yapılarda ve varolan yapılarda iyileştirmeye başlama sınırları belirlemişlerdir. Kapalı mekanlarda radon, sınır değerlerine yakın ya da fazla ise, kullanıcıların niteliğine (yaş, sigara kullanımı gibi) ve yapıyı kullanım sürelerine bağlı olarak , önemli bir sağlık sorunu olan akciğer kanserinin oluşmasına neden olabilir. Kullanıcıların sağlığı üzerinde olumsuz etkisi olan radondan korunmak için; yapıya girişinin engellenmesi ya da girdikten sonra yoğunluğunu düşürme ve dışarı atma yolları uygulanmalıdır. Yapıya radonun girişinin engellenmesi; • zeminde aktif ve pasif çözüm yöntemlerinin kullanılması, • yapı kabuğunda önlemler alınması, • yapı ürünlerinde sınırlamalar getirilmesi, • yönetimlerin su ve gazda önlemler alması ile sağlanabilir. Yapı içerisindeki radonu dışarı atmak ya da yoğunluğunu düşürmek için doğal ve yapay havalandırma yöntemlerinden biri ya da ikisi kullanılabilinir. Gereksiz ya da yetersiz çözüm seçimlerinin sorunu gidermemesinin yanında maliyeti de artıracağı düşünüldüğünde, varolan ve yeni üretilecek yapılarda uygun yöntemin belirlenmesinde kullanılabilinecek farklı adımları olan yaklaşımlar bu çalışma ile önerilmiştir. Varolan yapılarda radon etkisini azaltmak ya da yok etmek için uygulanabilecek model önerisinde; • çevresel verilerin toplanması ve radon ölçüm kararı ile başlayan ön araştırma adımları, çözüm sürecinin girdilerini oluşturmakta, • ön araştırmadan sonra radon düzeyinin belirlenmesi adımında, ölçüm sonuçları sınır değerlere yakın ya da üzerinde çıkması ile çözüm kararı alınarak çözüm süreci adımına geçilmekte, • çözüm sürecinde, öncelikle risk oluşturan etmenler araştırılmakta ve daha sonra uygun çözümler aşamalı olarak seçilmekte, • denetim adımında, ölçümler yinelenerek sınır değerinin üzerinde ya da altında olması durumlarına bağlı olarak geri beslemeye ve veri paylaşımına gidilmekte, • son adım olan veri paylaşımında veriler farklı kuruluşlar ile paylaşılmaktadır. Yeni üretilecek yapılarda radon etkisini azaltmak ya da yok etmek için uygulanabilecek model önerisi; • tasarım sürecinin girdilerini oluşturan çevresel etmen verilerinin belirlendiği ön araştırma adımı ile başlar, • radon düzeyinin belirlenmesi ile sonucun sınır düzeyinde ya da üzerinde çıkması durumunda radon riskini engelleyecek yapı tasarım kararı alınarak tasarım süreci adımına geçilir, • tasarım süreci adımında, öncelikle radonun yapı içine girebileceği yollar belirlenir ve daha sonra, giriş yollarına bağlı uygun çözümler oluşturularak yapı tasarlanır, • uygulama adımında, tasarım sürecinde alınan kararların uygulanması denetlenir, • sonraki aşama olan denetim adımında, ölçümler yinelenir, sonuçlara bağlı olarak geri besleme ve veri paylaşımında bulunulur, • son adım olan veri paylaşımında çeşitli kuruluşlara bilgi aktarımı olur. Yapıda radonun sağlık riski oluşturmasının engellenmesine yardımcı olacak bu modellerin uygulanması ile; kullanıcının sağlık gereksinimi karşılanması, soruna uygun çözüm yöntem seçimi yapılarak maliyetin en aza indirilmesi, karar vericilerin bilinçli seçimler yapması, çözüm yönteminin belirlenmesi ile zaman kaybının önlenmesi, kullanıcıların bilinçlendirilmesi ve veri paylaşımı ile çeşitli kuruluşların düzenlemelerine ve etkinliklerine katkıda bulunulması sağlanacaktır. Anahtar Kelimeler: Radon, yapı içi hava kirliliği, radon kirliliğinin önlenmesi, radon riskini engelleyecek yapı tasarımı