Yatırımların karşılıklı teşviki ve korunması anlaşmalarında yer alan en çok gözetilen ulus kaydı: Kaydın kapsamı, uygulaması ve sınırlandırılması

Bu tez çalışmasında, uluslararası yatırım hukukunun temel ilkelerinden biri olan en çok gözetilen ulus kaydı ele alınmakta; yatırımların karşılıklı teşviki ve korunması (YKTK) anlaşmalarında kaydın kapsamı ve sınırları, çelişkili hakem kararları ışığında sistematik biçimde incelenmektedir. Çalışmanın temel amacı, en çok gözetilen ulus kaydının normatif yapısını, işlevini ve sınırlarını ortaya koymak; özellikle usule ilişkin hükümlere uygulanıp uygulanamayacağına dair mevcut yaklaşım farklılıklarını öğretideki tartışmalar ve uygulama örnekleri çerçevesinde değerlendirmektir. Tez beş ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, doğrudan yabancı yatırımların kavramsal çerçevesi ortaya konulmuş, bu yatırımların tanımı, tarihi gelişimi ve tabi olacağı hukuki muamele sistematik şekilde incelenmiştir. İkinci bölümde, YKTK anlaşmalarında yer alan muamele standartları, özellikle adil ve eşit muamele, ulusal muamele, tam koruma ve güvenlik gibi ilkeler öğretideki ve uygulamaya dönük yaklaşımlarla ele alınmıştır. Üçüncü bölüm, en çok gözetilen ulus kaydının tarihsel gelişimi, tanımı ve temel özelliklerini irdelemekte; ayrıca bu kaydın yatırım hukukundaki yeri ve fonksiyonu irdelenmektedir. Dördüncü bölümde ise en çok gözetilen ulus kaydının kapsamı ve sınırları hem teorik hem de uygulamalı düzlemde analiz edilmekte; çeşitli devlet uygulamaları, istisna rejimleri ve sınırlama türleri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. Beşinci bölümde, söz konusu kaydın uyuşmazlık çözüm mekanizmalarına uygulanabilirliği meselesi uluslararası tahkim kararları, öğretideki görüşler ve devlet uygulamaları ışığında detaylandırılmış, bu kapsamda Maffezini, Plama, Siemens, RosInvestCo ve Tza Yap Shum gibi emsal kararlar incelenmiştir. Çalışmada ağırlıklı olarak karşılaştırmalı hukuk yöntemi kullanılmış, çok sayıda hakem kararı, devlet uygulaması ve model yatırım anlaşması üzerinden normatif ve uygulama temelli çözümlemeler yapılmıştır. Ayrıca Viyana Andlaşmalar Hukuku Sözleşmesi'nin yorum kurallarına dayalı analitik değerlendirmelere yer verilmiştir. Sonuç olarak, en çok gözetilen ulus kaydının yatırımcıya sağladığı korumanın kapsamı, her somut anlaşmanın lafzı, bağlamı ve taraf devletlerin iradesi çerçevesinde değerlendirilmelidir. Devletlerin kaydın uygulamasına ilişkin iradelerini açık ve net şekilde ortaya koyması gerektiği gibi, mevcut YKTK anlaşmalarının da bu yönüyle gözden geçirilmesi ve yenilenmesi önerilmektedir. Uluslararası hukukta yeknesaklığın sağlanabilmesi adına kaydın düzenlemesine ilişkin çok taraflı bir çerçeve anlaşmanın kabulü ise öğretide ve uygulamada yaşanan belirsizlikleri asgariye indirecektir.