Yavaş Bilişsel Temponun eşlik ettiği Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu tanılı 8-12 yaş arasındaki çocuklarda klinik ve nörobilişsel özelliklerin belirlenmesi ve DEHB ve DEHB+KOKGB tanılı çocuklarla karşılaştırılması

Çalışmada Çocuklar için Yalnızlık Tercihi ve Sosyal Dışlanma ölçeklerinin geliştirilmesi ve Türkçe geçerlilik ve güvenirlik çalışmasının yapılması ve Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ve Yavaş Bilişsel Tempo (YBT) belirtileri olan 8-12 yaş aralığındaki çocuklarda aile işlevselliğinin, duygu düzenleme güçlüğünün, yalnızlık tercihinin, sosyal dışlanmanın, içe yönelim bozukluklarının ve yürütücü işlevlerin yordayıcı ve aracı etkilerinin incelenmesi ve DEHB ve DEHB+Karşı Olma Karşı Gelme Bozukluğu (KOKGB) tanılı çocuklarla karşılaştırılması amaçlanmaktadır. Pilot çalışma uygun örnekleme yöntemi ile belirlenen, çocuk ve ergen psikiyatri kliniklerine başvuran 8-12 yaşları arasındaki 337 çocuktan oluşmaktadır. Temel araştırma ise çocuk ve ergen psikiyatri kliniklerine başvuran ve DSM-V tanı kriterlerine göre DEHB (n =246), DEHB+KOKGB (n = 212) ve DEHB+YBT (n = 176) tanıları olan 8-12 yaşları arasındaki 841 çocuktan oluşmaktadır. Çocuklara ve ebeveynlerine sosyodemografik özellikler ve veri formu, Aile Değerlendirme Ölçeği (ADÖ), Duygu Düzenleme Güçlüğü Ölçeği (DDG), 6-18 yaş Çocuk ve Gençler İçin Davranış Değerlendirme ölçeği (CBCL), Barkley Çocuk Dikkat anketi, Turgay Yıkıcı Davranım Bozuklukları için DSM-IV'ye Dayalı Tarama ve Değerlendirme Ölçeği, Çocuklar için yalnızlık ölçeği, Çocuklar için Sosyal Dışlanma (ÇSDÖ) ve Yalnızlık tercihi ölçekleri (ÇYTÖ) uygulanmıştır. Ayrıca, tanısal değerlendirme için Okul çağı çocuklar için duygudurum bozuklukları ve şizofreni formu şimdi ve yaşam boyu şekli DSM-V, yürütücü işlevlerin değerlendirilmesi için bilgisayar tabanlı nöropsikolojik test bataryası CNS-VS kullanılmıştır. Pilot çalışmada ölçek geçerlik ve güvenirliği kapsamına madde analizi, Açımlayıcı ve Doğrulayıcı Faktör analizleri kullanılmıştır. Tüm çalışmada betimsel analizlerde, Ki-Kare Testi, Bağımsız Örneklem T-Testi ve Tek Yönlü Varyans Analizi; değişkenler arası ilişkilerin incelenmesinde Pearson Korelasyon Testi, Bağımsız Örneklem T-Testi, Tek Yönlü Varyans Analizi, Adımsal Çoklu Doğrusal Regresyon Analizi, Process Macro analizleri uygulanmıştır. Pilot çalışma sonucunda, Açımlayıcı faktör analizi ve oblik rotasyon, ÇYTÖ ve ÇSDÖ için sırasıyla %65,57 ve %66,25 açıklanan toplam varyansla tek faktörlü yapıya işaret etmiştir. ÇYTÖ ve ÇSDÖ'nün Doğrulayıcı Faktör Analizi sonuçları, ölçeklerin kabul edilebilir uyum iyiliği değerlerine sahip olduğunu göstermiştir. ÇYTÖ ve ÇSDÖ'nün Cronbach alfa katsayıları sırasıyla 0,94 ve 0,95 bulunmuştur. Ölçeklerin iki yarı güvenirliklerinin yüksek olduğu belirlenmiştir. Temel çalışma kapsamında yapılan analizler sonucunda DEHB+YBT olan çocuklarda aile işlevselliğinin ve YBT belirti şiddetinin ne doğrudan ne de dolaylı yoldan yürütücü işlevler üzerinde etkili olmadığı saptanmıştır. Aile işlevselliğinin duygu düzenleme güçlüğü üzerinden ve yalnızlık tercihi üzerinden ayrı ayrı içe yönelim bozukluklarını yordayarak YBT belirti şiddetini etkilediği belirlenmiştir. DEHB+YBT grubunda yürütücü işlevler ve YBT belirti şiddeti ile içe yönelim bozuklukları arasında duygu düzenleme güçlüğünün hem tek başına hem de yalnızlık tercihi üzerinden aracı etkisi olduğu; YBT belirti şiddeti ile yalnızlık tercihi arasındaki ilişkide de duygu düzenleme güçlüğünün aracıya etkiye sahip olduğu bulunmuştur. DEHB+YBT olan çocuklarda seçici dikkat ve sürekli dikkat puanlarının sadece duygu düzenleme güçlüğü üzerinden ve duygu düzenleme güçlüğünün yalnızlık tercihini etkileyerek içe yönelim bozukluklarını belirlenmiştir. Yapılan adımsal çoklu doğrusal regresyon analizi sonucunda YBT'nin sadece CBCL Sosyal İçe Dönüklük alt boyutu (%66,1), Yalnızlık Tercihi (%3), ADÖ İletişim alt boyutu (%0,3), CNS-VS Psikomotor hız (%0,2) ve Nörobilişsel Endeks (%0,2) puanları tarafından anlamlı düzeyde yordandığı belirlenmiştir. Tanı grupları karşılaştırıldığında, DEHB+YBT olanların DEHB'ye oranla aile işlevselliği problem çözme ve iletişim alt boyutları, duygu düzenleme güçlüğü netlik ve farkındalık alt boyutları, içe yönelim bozuklukları, yalnızlık tercihi toplam puan ortalamalarında ve yürütücü işlevlerle ilişkili olan bilişsel esneklik puanlarının yüksek olduğu, yürütücü işlevlerle ilişkili olan psikomotor hız puanlarının düşük olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak, ÇYTÖ ve ÇSDÖ, çocukluk döneminde yalnızlık tercihini ve sosyal ilişkilerden dışlanmayı değerlendirmek için güvenilir ve geçerli ölçütler olarak kabul edilebilir. Bu çalışmanın YBT belirtisine sahip çocuklara yönelik klinik değerlendirilmenin doğru yapılması, tedavi yöntemlerine etki edebilecek faktörlerin belirlenmesi, etiyolojik faktörlere dair daha çok veri toplanması ve ileriye yönelik koruyucu faktörlerin belirlenmesine katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: YBT, DEHB, Yürütücü İşlevler, Duygu Düzenleme Güçlüğü, Yalnızlık Tercihi