Yeni bir kentselliğe doğru kırkent R-urban: Adaptogenez yaklaşımla bir Sarıyer okuması

Kent ve doğa ilişkisi, kentin yaşam alanını sağlayan yeşil altyapı, ormanlar, doğal ve kırsal alanların tahrip edilmesi sonucu uzun bir süredir zarar görmeye devam ediyor. Bu durum; yakın bir gelecekte sürdürülebilir olmaktan çıkacağı öngörülerek, yaşanabilir kent kavramının kır ile ilişkisini tekrar düşündürmekte ve tez çalışması diyalektik bakış açısıyla, kır-kent ikiliğine odaklanmaktadır. Çok boyutlu kent dinamikleri (göç, kentleşme, pandemi, iklim krizi vb.) neticesinde birbiri üzerindeki baskınlıkları sürekli değişen "kır" ve "kent" kavramlarının, günümüzde, keskin sınırlarla ayrılması olanaksız hale gelmiş; kır-kent yerleşim örüntüleri ve yaşam biçimlerinin iç içe geçtiği bu alanları tanımlamak için kırkent 'r-urban' kavramı kullanılmaya başlamıştır. Bu kapsamda tezin amacı, kırkent ikiliğindeki kavramsal ve anlamsal değişimi; yaşam biçimleri ile şekillenen yerleşim örüntüleri üzerinden tartışarak, gelecek çalışmalara yönelik yeni bir perspektif kazandırmaktır. İstanbul'un kırkent ikiliği, kent merkezinde kırı ve kırda kenti bulundurması ile heterotopyayı; kent çeperinde kır ve kent arasındaki oluşumlar ile muğlaklığı ortaya çıkarır. Kent geliştikçe ve değişip dönüştükçe, kırkent ikiliğini yeniden ve yeniden üretir; yeni merkezler, çeperler, yeni kent kırsalları oluşturmaya meyillidir. Sürekli evrilen, uyarlanan ve gelişen bir durum olarak bu süreç, adaptogenez 'adaptiogenesis' kavramı ile ilişkilendirilmiş ve yaklaşım önerisi sunulmuştur. Bu kapsamda İstanbul'un yerleşim örüntülerindeki kent kavramsallaştırmaları ve alan çalışması bulguları farklı mimarlık temsil yöntemleri ve anlatılarla görselleştirilmiş, niteliksel ve niceliksel araştırmaların geçişli birlikteliğiyle oluşturulmuştur. İstanbul'un kırkent ikiliğindeki heterotopya ve muğlaklık durumlarının ortaya çıkarabileceği potansiyeller, Sarıyer'in yerleşim örüntüleri özelinde adaptogenez yaklaşımla bir okuma ile tartışılmıştır. Günümüzde heterotopya ve muğlaklık kavramları ile görünür olan kırkent ikiliğinin, farklı birlikteliklerin etkileşimi ile değişip-dönüşerek kendini yeni durumlara adapte eden adaptogenez bir süreç içinde olduğu sonucuna varılmıştır. İstanbul'un dayanıklı ve sağlıklı bir kent haline gelerek yaşanabilirliğinin artması için adaptogenez yaklaşım; beklenmedik durumlar karşısında yeşilin, kırın ve kentin iç içe olmasına yönelik ihtimalleri görünür kılmıştır. Araştırmanın, gelecekte kent içindeki kırı ve kent çeperindeki kır-kent durumlarını anlamaya yönelik kent ve mimarlık araştırmalarına farklı bir bakış açısı sunmaya bir adım olacağı düşünülmektedir.