Yeni ilm-i Kelâm döneminde isbât-ı vâcib tartışmaları: Abdüllatif Harpûtî örneği

Bu çalışmada, yeni ilm-i Kelâm'a kapı aralayan Abdüllatif Harpûtî'nin isbât-ı vâcib hakkındaki görüşleri incelenmektedir. Harpûtî, İstanbul Dârülfünun'da "Kelâm ilmi" profesörlüğünün yanı sıra önemli işlerde vazifelendirilmiş son dönem Osmanlı âlimlerindendir. Harpûtî, batı dünyasında felsefe ve hikmetle ortaya çıkan pozitivizm ve materyalizm akımlarına karşı Kelâm ilminin tekrar tedvin edilmesinin asrının âlimleri üzerine vâcib olduğu fetvasını vermiştir. Bu dönem için yazılabilecek eserlere örnek olması amacıyla Tenḳīḥu'l-Kelâm isimli eserini kaleme almıştır. Araştırmada "üçüncü bir kelâm tedvini" devrinin altını çizen ve bu döneme örnek eser sunmaya çalışan Harpûtî'nin isbât-ı vâcib görüşlerini incelemek önemli görülmüştür. Bu çalışmanın amacı Harpûtî'nin perspektifinden, üslup ve içerik özellikleriyle Kelâm ilminin önemli meselelerinden olan isbât-ı vâcib konusunun nasıl ele aldığını incelemektir. Bu sebeple çalışmada Harpûtî'nin kelâm ilmindeki yeri ve önemi incelendikten sonra kelâmî görüşlerinin tespiti; isbât-ı vâcibin açıklanması; İslâm filozoflarından ve Kelâm tarihinde ortaya çıkan ekol ve mezheplerden bazılarının isbât-ı vâcib görüşlerinin işlenmesi; Harpûtî'nin isbât-ı vâcib bahsinde kullandığı delillerin ve bu delillere yöneltilen itirazlara Harpûtî'nin verdiği cevapların saptanması hedeflenmektedir. Çalışmanın hipotezi Harpûtî'nin eserlerinde isbât-ı vâcib konusunda imkân, hudûs, gaye ve nizam, hareket ve fıtrat delillerini kullandığını tespit etmektir. Ayrıca Harpûtî'nin hudûs delilini, imkân deliline nazaran daha açık ve daha anlaşılır bulduğunu; enbiyâ ve asfiyânın takip ettiği yöntem şeklinde isimlendirdiği gâye ve nizâm delilini, imkân ve hudûs kanıtlarına kıyasla daha geniş analiz ettiğini ve peygamberlere ait bir delil olması nedeniyle bu delile ayrı bir önem verdiğini; isbât-ı vâcib delillerine yöneltilen itirazlara Hârpûtî'nin nasıl cevaplar verdiğini saptamaktır. Nitel araştırma yöntemi takip edilerek yürütülen çalışmada doküman analizi yöntemi ile elde edilen veriler tahlil edilerek metne yansıtılmaya çalışılmıştır. Araştırma sonucunda Harpûtî'nin imkân, hudûs, gaye ve nizam, hareket ve fıtrat delillerini kullandığı tespit edilmiştir. Harpûtî'nin dinin temel esaslarını korumak şartıyla, doğu ve batıdaki gelişmeleri takip ettiği, yeniliklere ve değişime açık olduğu; itirazlarda ağırlıklı olarak aklî delilleri kullandığı, zaman zaman da naklî delillere yer verdiği görülmüştür.