Yönetim kurulu üyelerinin şahsî sorumluluğuna ilişkin davalarda maddî hukukun usûl hukukuyla etkileşimi

Anonim ortaklığın temsil ve icra organı olan yönetim kurulunun üyelerine, faaliyetin her aşaması ile ilgili olarak geniş ve kapsamlı yetkiler tanınmış ve borçlar yüklenmiştir (TTK. m. 365, m. 374). Bu borçlara aykırı davranılması sonucunda bir zararın ortaya çıkması hâlinde ise, sorumluluğun gündeme gelmesi kaçınılmazdır. Bu durum, esasen, genel bir kural olan "yetki – sorumluluk dengesi" nin doğal bir sonucudur. Bu bağlamda, sorumluluk davalarının varlığı ve etkinliği, yöneticilerin yükümlülüklerini ihlâl etmemeleri konusunda caydırıcı bir role sahiptir. Diğer yandan, bir sermaye şirketi olan anonim ortaklıkta, alacaklılara karşı malvarlığı ile sınırlı sorumluluk ilkesinin geçerli olması (TTK. m. 329/1) nedeniyle de, malvarlığının korunması, alacaklıların zarara uğramaması açısından önemlidir. Ayrıca, sorumluluk konusu, kurumsal yönetim (corporate governance) ilkesi bakımından da özel bir yere sahiptir. Zîra, günümüzde ekonomik hayatın en önemli aktörleri olan anonim ortaklıklarda hesap verebilirlik ve sorumluluk, kurumsal yönetim ilkesinin temel unsurlarındandır. Bu nedenle, TTK'da yönetim kurulu üyelerinin borç ve yükümlülükleri konusunda ayrıntılı düzenlemeler yapılmış, bunun yanı sıra sorumluluk davasına ilişkin hükümler daha ayrıntılı ve sistematik bir şekilde düzenlenmiş ve ayrıca bu konuda önemli yenilikler getirilmiştir. Bu kapsamda, yönetim kurulu üyeleri açısından genel sorumluluk hükümlerinin dışında özel bir sorumluluk sistemi oluşturulmuş, TTK. m. 549-552 hükümlerinde özel sorumluluk sebeplerine yer verilerek, TTK. m. 553 vd. hükümlerinde de sorumluluğa ilişkin genel hükümler düzenlenmiştir. Bu hükümler, eski kanuna göre oldukça geniş ve kapsamlıdır. Yönetim kurulu üyelerinin hukukî sorumluluğu bakımından bugüne kadar çeşitli monografik çalışmalar yapılmış ve konu anonim ortaklıklar hukukuna ilişkin eserlerde de ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. Ancak, yapılan çalışmalarda, hukukî sorumluluğun daha çok maddî hukuk yönü incelenmiş, sorumluluk davasına ilişkin hususlara ve sorumluluğun medenî usûl hukuku boyutlarına sınırlı olarak yer verilmiştir. Bu bağlamda, ortaklık dışında sorumluluk davası açabilecek kimselerin (pay sahipleri ile alacaklıların) sahip oldukları dava hakkının mâhiyeti konusunda, öğretide çoğu zaman benzer ifadeler kullanılmakla birlikte, konunun usûl hukuku boyutları konusunda genellikle ayrıntılı açıklama ve analizler ile nitelendirmelere yer verilmemiştir Oysa, bu konu, davalıların ileri sürebilecekleri savunmaların (itiraz ve def'îlerin) neler olabileceği ve hangi davacıya karşı hangi savunmaya dayanılabileceği hususun yanı sıra, davacılar arasındaki ilişki, derdestlik, kesin hüküm, hükmün icrası gibi önemli konuları da yakından ilgilendirmektedir. Çalışmamızda, sorumluluk davalarının bu önemi ve dava sayısının uygulamada her geçen gün artması nedeniyle, sorumluluğun maddî hukuk boyutunun yanı sıra, dava aşamasına ilişkin özellikleri inceleme konusu yapılmaya çalışılmıştır. Ancak, bu çalışmamız, bir medenî usûl hukuku çalışması olmayıp, sorumluluğun maddî hukuk (borçlar hukuku ve ticaret hukuku) temelini merkez almak suretiyle dava hakkının niteliğinden başlamak üzere, davanın açılmasından dava sonucunda elde edilecek hükmün icrasına kadarki usûl hukuku sorunlarını ele almayı hedeflemektedir. Buna göre, çalışmamızın konusu, sorumluluk davasının maddî hukuk cephesinin esas hatlarıyla birlikte ortaya konulması ve yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğunun usûl hukuku ile etkileşim içinde bulunduğu alanların incelenmesi olup, bu açıklamalar yapılırken çalışmanın merkezinin sorumluluğun maddî hukuk boyutu olduğu göz önünde tutularak davaya ilişkin konu ve sorunların bu bağlamda incelenmesine gayret edilmiştir. Ayrıca, çalışmamızda, yönetim kurulu üyelerinin hukukî sorumluluğu bakımından TTK. m. 553 vd. hükümleri esas alınacak ve sadece iflâstan önce dava açma hakkı olan kimseler bakımından inceleme yapılmış, buna karşılık iflâstan sonra dava açma hakkı olan kimseler (iflâs idaresi, alacaklılar) incelenmemiştir. Diğer yandan, sorumlular bakımından da, sadece yönetim kurulu üyeleri ile yöneticilerin sorumluluğu dikkate alınmıştır. Bunların yanı sıra, kuruluştan doğan sorumluluk ile TTK. m. 549 vd. hükümlerinde düzenlenen özel sorumluluk hâlleri, TTK. m. 554'te yer alan denetçinin sorumluluğu, TTK. m. 193'te düzenlenen özel sorumluluk davası, TTK. m. 202 vd. hükümlerinde şirketler topluluğu hukuku bağlamında sorumluk