Yukarı Dicle havzasında Kalkolitik Çağ: Kronolojik ve kuramsal sorunlar

Güneydoğu Anadolu'da yer alan Yukarı Dicle Havzası arkeolojik açıdan zengin bir bölgedir. 1990'lı yıllarda sistemli olarak araştırılmaya başlanana kadar bilinmeyen bir bölge (terra incognita) olan havzanın arkeolojik geçmişi 700.000 yıl kadar geriye gitmektedir. Anadolu Arkeolojisinde "baraj inşaatları" ve "güvenlik problemleri" ile gündeme gelen havza "uygarlığın doğduğu topraklar" olarak tanımlanan Mezopotamya'nın kuzey sınırını oluşturmaktadır. Kalkolitik Çağ tarımın ve yerleşik yaşamın başlangıcı ile kent-devletlerin doğuşu olarak bilinen insanlık tarihindeki en önemli iki kırılmanın arasında yaşanmıştır. Yaklaşık olarak MÖ 6000-3000 yılları arasına tarihlenen bu çağda Mezopotamya'nın kuzeyi ve güneyi farklı kültürlere ev sahipliği yapmıştır. Ubaid ve Uruk Kültürlerinin Güney Mezopotamya'da ortaya çıkmış olmasına karşın, Kuzey Mezopotamya Kalkolitik Çağ kronolojisi ve terminolojisi de bu kültürlere göre şekillenmiştir. Araştırmacılar için bu büyük coğrafyada aynı zaman diliminde yaşamış olan farklı toplulukları çalışmak başlıca problemlerden biri olmuştur. Son yıllarda sayısı giderek artan arazi çalışmaları ve bilimsel toplantılar SAR Kronolojisi gibi yeni çalışmaları ortaya çıkarmış olmasına karşın, bu yeni çalışmaların da başka sorunsallara yol açtığı görülmektedir. Yukarı Dicle Havzası her dönemde diğer bölgelerle göç, savaş, ticaret gibi çeşitli etkileşimlere girmiş olsa da, yerel kültür özelliklerini Kalkolitik Çağ boyunca korumuştur. Buna karşın bilimsel sonuçlarda bu yerel özellikler göz ardı edilmiş, Yerel Kalkolitik topluluklar havzaya uzak bölgelerde ortaya çıkmış kültürler ile ilişkilendirilmiştir. Havzada bir Geç Neolitik kültür olan Halaf sona erdikten sonra yaklaşık olarak MÖ 5. binyılın ilk çeyreğinde ortaya çıkan Kalkolitik topluluklar MÖ 4. binyılın son çeyreğine kadar varlık göstermiştir. Havzadaki yerleşimlerin Erken Kalkolitik tabakalarında ortaya çıkarılan ve MÖ 4800-4500 yılları arasına tarihlenen materyal kültür Ubaid Kültürü olarak tanımlanmıştır. Yerel Kalkolitik topluluklara ait bu materyal kültürün Ubaid ile bazı benzer özellikleri olsa da, Ubaid ile ilişkilendirilmesi için yeterli değildir. SAR Kronolojisi gibi bazı çalışmalarda, araştırmacılar tarafından Erken Kalkolitik dönem için göz ardı edilen yerel topluluklar Geç Kalkolitik dönem için kabul görmüştür. Bu çalışmalarda Yerel Geç Kalkolitik toplulukların "Post-Ubaid" olarak adlandırılması ise kültürün erken evresinin Ubaid ile ilişkilendirilmesinden kaynaklanan terminolojik bir problemdir. Kalkolitik Çağda, Yukarı Dicle Havzasına Güney Mezopotamya'dan sadece Uruk toplulukları göç etmiş ve burada tek bir yerleşimde kolonilerini kurmuşlardır. Bu çalışmanın amacı, söz konusu kronoloji ve terminoloji sorunsalları göz önünde bulundurularak Yukarı Dicle Havzası Kalkolitik Çağ yerleşimlerini diğer bölgeler ile karşılaştırmaktır. Anahtar Kelimeler: Kalkolitik Çağ, Yukarı Dicle Havzası, Mezopotamya.