Zamanın doğası ve belleğin işlevi üzerine Bergson ve Proust bağlamında felsefi soruşturma

Henri Bergson ve Marcel Proust, her ne kadar farklı disiplinlerde çalışmış olsalar da, zaman ve bellek üzerine benzer düşüncelere sahiptirler. Bergson'un geliştirmiş olduğu "süre" (durée) kavramı ve Proust'un Kayıp Zamanın İzinde adlı eserinde ortaya koymuş olduğu anlayış, zaman ve belleğin niteliği üzerine derin düşünceler içerir. Hem Bergson hem de Proust, geleneksel zaman ve bellek anlayışlarından farklı, özgün birer anlayış geliştirmişlerdir. Bu tezde Bergson ve Proust'un zaman ve bellek üzerine gelişen düşünceleri ele alınmakta ve onların örtüşen ve karşıt olan yönlerine odaklanılmaktadır. Bergson'a göre gerçek zaman süredir ve süre ile bellek arasında ayrım yapmaya kalkışmak gereksiz bir çabadır. Zira bellek olmadan hem zaman hem de süre kavramı açısından "önce" ve "sonra" arasında bağ kurulamaz. Ve Bergson bu bağın olmadığı homojen, ölçülebilir ve matematiksel zaman anlayışına tamamen zıt, kapsayıcı ve bütüncül bir zaman anlayışı geliştirmiştir. "Geçmiş", "şimdi" ile bir aradadır, kaybolmaz. Proust, zamanın lineer olmadığı ve geçmişin kendi içinde varlığını koruduğu noktasında Bergson'la hemfikirdir. Ancak Proust'a göre, Bergson'un aksine, hatırlanmadıktan sonra bu varlığın korunmasının bir anlamı yoktur. Bununla beraber, anımsama Proust'ta tesadüfî olarak bir nesne algılandığı anda gerçekleşirken, Bergson'a göre bellek, algıyı yaratma ve yönetme gücüne sahiptir; anının edimselleşip algı hâlini alması kişinin kendisine bağlıdır; dolayısıyla hiçbir anımsama tesadüfî değildir. Nitekim katışıksız algı diye bir şey yoktur. Algılama çok kısa bile olsa nihayetinde belli bir süreyi gerektirir ve bu esnada anı-imgelere bulanmıştır. Ve bellek, şimdiki zamandan geçmişe bir gerileme değil, geçmişten şimdiki zamana bir ilerlemedir. Bergson belleğe bedenin dışında varoluş atfetmesiyle ne kadar iyimser ve yaşama dönükse, Proust'un yönü bir o kadar tükenişe dönüktür, bilinç ya da belleğin bedenin dışında bir varoluşu yoktur Proust'a göre, beden yok olduğunda onlar da yok olur. Kaybedilmiş zaman, kaybedilen hâtıra ancak ve ancak sanatla telâfi olunur. Anahtar Kelimeler: Henri Bergson, Marcel Proust, Zaman, Süre (Durée), Bellek.