22
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Archived Theses
Geleneksel alevilikte miraç anlatısının inanç ve ibadetlere yansıması
Yüzyıllardır süre gelen Alevi İnancının inanç belleğinin şekillenmesinde önemli bir yere sahip olan Miraç Hadisesi ve Miraç'ta gerçekleştiğine inanılan Kırklar Cemi çalışılmıştır. Alevi İnancı içerisinde farklı bakış açılarını karşımıza çıkaran birçok anlatı karşımıza çıkmaktadır. Bu anlatılar Alevi yazılı kaynaklarında yer almakla beraber daha çok sözlü kültürde yerini bulmuştur. Çoğu anlatının şifahi olması ve Aleviliğin geniş bir coğrafyaya yayılması nedeniyle inanç, birçok farklılığı barındırmaya başlamış ve günümüze kadar ulaşmıştır. Sürek farklılıkları nedeniyle ibadetin ismi aynı olsa da gerçekleşme biçimi değişiklikler göstermiştir. Bu değişiklikler Cem törenlerine, oruç ibadetine, semah figürlerine, kaynaklara yansımıştır. İnançta ortaya çıkan bu farklılıkların yanı sıra Cem İbadetinin özünü oluşturan ve Aleviler açısından hem fikir olunan anlatıların başında Kırklar Cemi anlatısı, Kırklar Söylencesi, gelmektedir. İnanca göre ilk Cem, Kırklar Meclisinde yaşanmıştır. Hz. Muhammed ve Hz. Ali'nin Kırklar Meclisinde yer alması ve ilk Cem ibadetinde bizzat bulundukları inancı söylenceyi daha önemli kılmaktadır. Her Cem ibadeti de Kırklar Cemi'nin bir tekrarı olarak algılanmaktadır. Bir diğer önemli husus olan Miraç Hadisesinin dönüş yolculuğunda Kırklar Cemi'nin yaşandığı inancı ve aynı zamanda Hz. Muhammed'in bu kutsal yolculuğunda sırasında Hz. Ali ile birçok noktada karşılaşmış olması inancı Alevilerin Hz. Ali algısının ve Allah-Muhammed inancının şekillenmesinde rol oynamıştır. Alevilerin Allah-Muhammed-Ali inancında çok büyük farklılıklar bulunmamakla beraber ''sır'' kavramıyla çevrelenmiş, inancın yapı taşını oluşturmuştur. Aynı zamanda bazı anlam karışıklıklarını da beraberinde getirmiştir. Alevi inancında özellikle Allah ve Hz. Ali algısının oluşması açısından Miraç ve Kırklar Cemi'nin belirleyici rol oynaması ve inanca başka hangi noktalarda etki ettiği üzerinde çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Alevilik, Kırklar Cemi, Miraç, Hz. Ali, Sürek, İnanç.
Malatya ili Arguvan ilçesi alevilik algısı
Son zamanlarda Alevilik ile ilgili birçok akademik çalışma yapılmaktadır. Alevi inanç sistemi ile ilgili saha çalışmaları hız kazanarak, dışa kapalı yapıda yaşayan Alevilerin bilinmeyen özelliklerini ortaya çıkarmaya başlamıştır. Tarihi süreç içerisinde karşılaştıkları zorluklar, baskılar, zulümlerle birlikte kültürel farklılaşmalar meydana getirmişlerdir. Tez çalışmasında Malatya ili Arguvan ilçesinde yaşayan halkın inançsal yapısı ve bu yapının değişimi hakkında bulgulara ve gözlemlere yer verilmiştir. Tez çalışmamsıda belirtilen amaç doğrultusunda kapsamlı ve derinlemesine bilgi edinmek amaçlı nitel tez çalışması desenlerinden olgu bilim deseni yöntem ve olarak tercih edilmiştir. Tez çalışmasına kartopu örnekleme modeli ile belirlenen Malatya İli Arguvan İlçesi'nin çeşitli mahallelerinde ikamet eden Alevi vatandaşlar dâhil edilmiştir. Katılımcı Alevi vatandaşlar ile yapılan görüşmelerde kendilerine çeşitli sorular yöneltilmiştir. Sorulan sorular içerik analizi yolu ile çözümlenmiştir. Tez çalışması giriş ve sonuç hariç beş ana başlıktan oluşmaktadır. Birinci başlıkta tez çalışmasının konusu ve kapsamı, tez çalışmasının amacı ve önemi, tez çalışmasında tercih edilen yönteme tez çalışması alanına ilişkin bilgilere yer verilmiştir. İkinci başlıkta Aleviliğin tanımı ve ortaya çıkış sürecinden, üçüncü başlıkta Alevilikte ocak sisteminden, dördüncü başlıkta Alevilikte ibadetlerden, beşinci başlıkta Alevilikte musahiplik ve düşkünlükten, altıncı başlıkta Alevilikte örnek şahsiyetlerden, yedinci başlıkta Arguvan yöresi Aleviliğine ait görüşmelerden elde edilen çeşitli bulgulara yer verilmiştir. Son bölümde ise tez çalışması sürecinde Malatya İli Arguvan İlçesi'nin çeşitli mahallelerinde ikamet eden Alevi vatandaşlarla yapılan görüşmeler neticesinde elde edilen bulgulara ilişkin sonuçlara yer verilmiştir. Tez çalışmasında Arguvan ilçesinde yaşayan Alevilerin, Alevilik algısı, bu algının tarihsel yapısı incelenerek bağlı oldukları ocaklar, bağlı oldukları dedeler hakkında bilgiler elde edilmiş ve elde edilen bulgu ve bilgilerin inanç pratikleri üzerine olan etkisi olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Mülakat için seçilenlerin her yaştan olmasına özen gösterilerek, Aleviliğin hayatlarına ne kadar etki ettiği, Alevilik öğretilerine ne kadar uygunluğu yaşların küçüldükçe azaldığı görülmüştür. Eski yaşam tarzlarına kıyasla Alevilik öğretilerine, Dede ve Pir otoriteye olan bağlılığın zayıfladığı belirlenmiştir.
Sosyo-kültürel boyutlarıyla alevilik (Malatya-Hekimhan ilçesi Hasançelebi örneği)
"Sosyo-Kültürel Boyutlarıyla Alevilik (Malatya-Hekimhan İlçesi Hasançelebi Örneği)" adlı yüksek lisans tezimiz de Alevilik, Aleviliğin tarihi gelişimi, Aleviliğin inanç ve ritüelleri, Alevilikte ocak anlayışı, Hasançelebi tarihi ve Hasançelebi Aleviliği konuları işlenmiştir. Tezimizi oluştururken öncelikle geniş bir literatür taraması yaptıktan sonra bölgede çeşitli saha çalışmaları gerçekleştirerek gerekli analizler yaptık ve bunu tezimize işledik. Hasançelebi Aleviliği zengin ritüellere sahip olup göç faktöründen etkilense de günümüzde aktifliğini korumaktadır. Yaşayan bölge halkı kültür ve ananelerine sahip çıkarak Aleviliğin gerektirdiği tüm şartları yerine getirmek ve bu geleneği devam ettirmek adına büyük gayretler içerisindedir. Tarihte Baharat yolu üzerinde bulunan ve Osmanlı Devleti'nin seferlerde menzil olarak kullandığı Hasançelebi Alevilik inancını yaşatmak ve gelecek nesilleri de bu anlamda aşılamak için çeşitli dernekler ile beraber bu kültürü halen korumaktadır.
Gazi Mahallesi'nde yaşayan Tunceli Alevilerinin Alevilik algısı
Türkiye geçtiğimiz yüzyılda, sosyal, kültürel, ekonomik ve geleneksel alanlarda hızla değişmiştir. Bu dönüşüm, toplumun daha önce sorgusuz kabul ettiği yapıların yerini modern devletin oluşturduğu hukuki yapılara bırakmasına yol açmıştır. Modern devlet, belirlediği çeşitli araçlarla bu dönüşümü kentlerde geniş çapta gerçekleştirmeye başlamıştır. Ülke tarihine bakıldığında, yirminci yüzyılın ortalarına doğru çeşitli nedenlerle kırsal alanları terk eden insanlar, büyük kentlerde toplanmış ve kırsal sosyal ve kültürel kurumların etkili olduğu alanlar oluşturmuşlardır. Özellikle büyük şehirlerdeki bazı bölgeler, uzun yıllar kırsal yaşamın etkisini taşıyan sosyal ve kültürel kurumların hâkim olduğu alanlara dönüşmüştür. Bu alanlarda yaşayan topluluklar, zamanla şehirdeki diğer bölgelerle kurdukları ilişkiler sonucunda, kırsalda daha kapsamlı işlevlere sahip bazı sosyal ve kültürel kurumları şehirde yeniden tanımlayıp işlevlerini dar bir çerçeveye indirgemişlerdir. Kentleşme, modernleşme ve sanayileşmenin etkisiyle, kırsalda sosyal düzeni belirleyici işleve sahip olan Aleviliğin temel kurumları da modern hukuki yapılara dönüşmeye başlamıştır. Kırsalda sahip oldukları sosyal, kültürel ve ekonomik statüleri, şehirde zayıflayan bu kurumlar, neredeyse sadece dini işlevleri olan yapılara dönüşmüştür. Bu süreç, geleneksel Alevi kurumlarının kentlerdeki toplumsal ve kültürel rollerini yeniden tanımlamalarını zorunlu kılmıştır. Kentleşme ve modernleşme, Alevilik inancının dokusunda önemli değişiklikler yaratmış, bu değişiklikler ise topluluğun kimliğinde ve inanç pratiklerinde derin etkiler bırakmıştır. Bu çalışma, İstanbul'da Tunceli'den göç eden Alevilerin yoğun yaşadığı Gazi Mahallesi'nde, kentleşmenin Tunceli Aleviliğinin temel kurumları üzerindeki etkilerini incelemektedir. Gazi Mahallesi, kırsaldan kente göç eden Alevilerin kültürel ve dini kimliklerini sürdürmeye çalıştıkları bir alan olarak öne çıkmaktadır. Çalışmada, bu mahallede yaşanan değişimlerin etkileri saha araştırmasıyla analiz edilmiştir. Araştırma kapsamında, mahallede yapılan görüşmeler sırasında ses kayıtları alınmış, gözlem, görüşme ve derinlemesine mülakat yöntemlerinden faydalanılmıştır. Gazi Mahallesi örneği üzerinden, kentleşmenin Tunceli Aleviliği üzerindeki etkileri detaylı bir şekilde incelenmiş ve bu süreçte inancın değişen dokusu hakkında önemli bulgular elde edilmiştir. Bu bulgular, genel olarak Tunceli Aleviliği ile ilgili değerli bilgiler sunmakta ve inancın gelecekteki seyrine ışık tutmaktadır. Anahtar Kelimeler: Alevilik, Tunceli Aleviliği, Hızır, Musahiplik, Kentleşme
Irak Türkmenlerindeki Alevilik ve Bektaşilik
Alevilik ve Bektaşilik, İslam'ın farklı yorumları olarak uzun bir tarihe sahip olmuş ve Osmanlı İmparatorluğu'ndan günümüze kadar Anadolu ve çevre coğrafyalarda toplumsal ve dinamiklerle şekillenmiştir. Alevilik, toplumsal adalet, eşitlik ve mistik öğeleri vurgulayan bir inanç yapısına sahipken, Bektaşilik ise daha çok tarikat yapısı ve kendine özgü kaynakları ile öne çıkmış bulunmaktadır. Bu iki inanç sistemi, Türkmen toplumu içerisinde kimlik, aidiyet ve ifade biçimi olarak önemli bir yere sahip olmuştur. Irak Türkmenleri arasındaki Alevilik ve Bektaşilik inançlarının günümüzdeki etkileri ve tarihsel gelişimleri ise literatürde yeterince incelenmemiştir. Bu bağlamda, tez çalışması, Türkmen toplumunun kimlik ve toplumsal yapı inşasında Alevilik ve Bektaşiliğin rolünü ortaya koymayı amaçlamış bulunmaktadır. Çalışmada ayrıca, Alevilik ve Bektaşiliğin demokratik süreçlere katkıları, sürekliliği sağlamadaki işlevleri ve toplumsal dayanışmaya olan etkileri de ele alınmıştır. Bu çalışma, kaynak taramasına dayalı olarak mevcut yazılı kaynakların analizini içermekte olup, Alevilik ve Bektaşilik üzerine yazılmış klasik eserlerin yanı sıra Irak Türkmenleri ile ilgili yapılmış araştırmalara da odaklanmıştır. Bu kaynaklar sayesinde, Irak Türkmenleri bağlamında Alevilik ve Bektaşilik inançlarının toplumsal yapıya etkileri değerlendirilmiş bulunmaktadır. Çalışmada kullanılan literatür, Alevilik ve Bektaşiliğin sosyo-politik dinamikleri ile Türkmen kimliğine katkılarını anlamak açısından önemli bilgiler sunmuş bulunmaktadır.
Tunceli Vecihi Timuroğlu Kütüphanesinde bulunan el yazması cönk
Bu çalışma; Alevî-Bektaşî geleneğinde önemli bir yer edinmiş şairlerin şiirlerini barındırmaktadır. Cönk'te Hatayî, Nesimî, Pir Sultan Abdal, Virani, Yemini, Kul Himmet, Turabi, Naili, Kalender Abdal, Yesari Baba gibi Alevî-Bektaşî şiir geleneğinin önde gelen isimlerine ait şiirler bulunmaktadır. Nutuk ve nefeslerin yanı sıra Alevî-Bektaşî toplumu ile Sünni inanca sahip topluluklar için önemli bir yere sahip duaların yer aldığı 36 varaktan oluşan edebi ve dini içeriğe sahip olan bir cönktür. Bu Cönk'te, ilâhî aşk, Hazreti Muhammed ve Hazreti Ali'ye bağlılık, Ehl-i Beyt sevgisi, on iki imama duyulan muhabbet, Kerbela faciasına duyulan matem ve Kırklar Meclisi gibi Alevî-Bektaşî inancının temel unsurlarını içermektedir. Cönkteki nefesler Allah aşkını, Din ve inanca dayalı bir irfan anlayışını öne çıkarır. Nutuklarda ise Hazreti Ali'nin velayet makamı, Allah'ın nuru olduğu düşüncesi sıkça vurgulanmaktadır.
Cumhuriyet Örnekköy Mahallesi ve Gözene Mahallesinin sosyo-kültürel açıdan karşılaştırılması
Alevilik ve Sünnilik inancı Hak, Muhammed, Ali etrafında şekillendiği için temelde bir ayrılıktan söz etmenin doğru olmayacağı kanaatindeyiz. Hatta saf inanç olarak ele alındığında, toplumu birleştirdiğinden de söz edebiliriz. Sahada mülakatların çoğunluğundan, ulaştığımız bilgilerde bu görüşü destekler niteliktedir. Hem Alevi hem de Sünni inanca mensup kişiler ile yapılan mülakatlarda az sayıda farklı görüşlere rastlanmıştır. Bu görüşler birbirini tamamen ret etmemektedir. Ancak çoğunluğun kabul ettiği şekliyle de kabul etmemektedir. Kanaatimizce bu farklı görüşlerin oluşmasındaki en büyük etken, Alevilik ve Sünnilik inancı hakkında insanların yeterli bilgi sahibi olmamasıdır. Ama mülakatlarımızın çoğunluğuna göre, Malatya'nın Sünni inancına mensup en büyük köyü olan Gözene ve yine Malatya'nın Alevi inancına mensup en büyük köyü olan Cumhuriyet Örnek köyü ve çevresindeki diğer Alevi köyleri arasında dostane ilişkiler mevcuttur. Yüzyıllardır süregelen kirvelik hukuku, evliliklerle kurulan akrabalık bağları bahsettiğimiz dostluğun birer nişanesidir. Bu köylerde yaşayan, Alevi ve Sünni vatandaşların çoğunluğu, Alevilik ve Sünniliğin ortak kabul görmüş olan, geleneksel tanımlarını benimsemişler ve bu minval üzere birlikte kardeşçe yaşayabilmişlerdir.
Kentsel bütünleşmede alevi ibadethanelerinin önemi (Adıyaman örneği)
Araştırma, Adıyaman'da Aleviliğin sosyolojik açıdan kentsel bütünleşmedeki ibadethanemin rolü incelenmesini hedeflemektedir. Adıyaman Aleviliği hem ülke hem de Güneydoğu Anadolu Bölgesi açısından önemli bir yer tutmakta olup, çalışma, bölgedeki toplumsal hayatta Aleviliğin rolünü ve kentsel bütünleşme olgusunu ele almaktadır. Adıyaman'da Aleviliği yaşayan insanların inançları ve ibadethaneleri incelenmiş, Aleviliğin kentin sosyal yapısındaki etkisi vurgulanmıştır. Birçok nedenlerle, geçmişte merkezden uzağa yerleşen Alevi toplumu, kırsal yaşama ait geleneksel olarak sürdürdüğü inanç, gelenek ve ibadetleri vardı. 1950'lerden sonra, büyük bir nüfus hareketiyle birlikte insanlar köylerden şehirlere doğru göç etmeye başlamıştır. Şehirlere göç eden Alevi bireyler, kendi kültürel değerlerini ve inançlarını da yanlarında götürmüşlerdir. Kentleşmenin etkisiyle, bazı dini uygulamalar, kurumlar ve inanç sistemlerinde değişimler meydana gelmiştir. Kentleşme, nüfusun hızla artması ve insanlar arasındaki görev paylaşımının çoğalmasıyla, toplumsal yapının ve grupların dönüşümünde başlıca etken olmuştur. Türkiye, modernleşme süreci içinde yer alan bir ülke olarak, kentleşme hareketi son altmış yılda büyük bir hızla gelişmiştir. Sanayinin, genellikle bilinçli ya da bilinçsiz bir şekilde ülkenin batı bölgelerinde yoğunlaşması, hızlı kentleşme sürecinde doğudan batıya doğru göçlerin meydana gelmesine neden olmuştur. Bu göç, kırsal alanlardan şehirlere doğru gerçekleşen bir hareket olarak da tanımlanabilir. Kırsal alanlardan şehirlere doğru gerçekleşen göç, toplumsal birçok alanda değişimlere sebep olmaktadır. Bu değişiklikler, bilgi, inançlar, değerler, yaşam anlayışları, dini ritüeller ve düşünce biçimlerinde kendini gösterir. Aleviler, Türkiye'deki göç eden gruplardan biri olarak öne çıkmaktadır. Alevilik, köylerde geleneksel olarak şekillenip gelişmiş bir mezhep olarak, kentleşme süreciyle birlikte toplumsal yapılar üzerindeki etkisini değiştirmiştir. Kentleşmeye ayak uydurmaya çalışan bireyler gibi, kırsal bölgelerde daha güçlü bir etkiye sahip dini yapılar da şehirlerde ve yeni toplumsal düzenlerde dönüşüme uğramaktadır. Bu faktörler doğrultusunda, araştırmamızda kentleşme sürecinde Alevi ibadethanelerinin sosyal bütünleşmeye olan etkileri incelenmeye çalışılmaktadır. Bu yüksek lisans tezi, hızlı kentleşme sürecinin etkisiyle değişim yaşayan gruplardan biri olan Alevilerin kültürel, sosyal ve ibadet pratiğindeki dönüşümleri sosyolojik bir bakış açısıyla incelemektedir. Anahtar Kelimeler: Kent, Kentleşme, Bütünleşme, Alevilik.
Sosyal bütünleşme açısından Alevilik: (Adıyaman örneği)
Araştırma, Adıyaman'da Aleviliğin sosyolojik açıdan incelenmesini hedeflemektedir. Adıyaman Aleviliği hem ülke hem de Güneydoğu Anadolu Bölgesi açısından önemli bir yer tutmakta olup, çalışma, bölgedeki toplumsal hayatta Aleviliğin rolünü ve sosyal bütünleşme olgusunu ele almaktadır. Adıyaman'da Aleviliği yaşayan insanların inançları ve ibadet alışkanlıkları incelenmiş, Aleviliğin bölgenin sosyal yapısındaki etkisi vurgulanmıştır. Adıyaman bağlamında mevcut bir toplumsal olgu olarak sosyal bütünleşme, kapsamlı bir biçimde analiz edilmiştir. Ayrıca, sekülerleşen aynı zamanda bireyselleşen bireylerin Alevilikle olan bağlarına ve inançlarına ne derece sadık kaldıkları araştırılmıştır. Adıyaman Aleviliği, dışarıdan geleneksel kapalı bir yapıyı andırsa da gerçekte sosyal yaşamda nasıl şekillendiği ve toplumsal yapısının bilimsel bir bakış açısıyla belirtilmiştir. Araştırma, sosyolojik açıdan önemli bulgular sunarak, toplumsal alandaki verileri ortaya koymaktadır. Araştırmanın amacı, bölge ve ülke açısından büyük öneme sahip olan konuyu bilimsel bir temele dayandırarak sağlam bir şekilde açıklamaktır. Bu süreçte, toplumsal yapıyı tehdit etmeyen, aksine toplumun işleyişini pekiştiren bir dayanışma duygusu ve anlam dünyası etrafında birleşme sağlanır. Toplumlar, genellikle tarihsel ve kültürel olarak baskın yapılar etrafında bir bütünleşme süreci yaşar. Sosyal bütünleşme, bireylerin toplumsal düzeni kabul etmeleri, toplumun değerlerine uyum göstermeleri ve toplum düzenini bozmayan bir tutum benimsemeleri anlamına gelir. Araştırma, nitel yöntemler kullanarak, mülakatlar ve dokümantasyon tekniğiyle yürütülmüştür. Araştırma bulguları, Adıyaman'daki yaşanan Aleviliğin ve sosyal bütünleşmenin güçlü olduğunu, Alevi kimliğinin toplumsal uyum üzerinde belirleyici bir etkisi bulunduğunu ortaya koymaktadır. İnsan farklılıkları, toplumu tehdit eden unsurlar olarak değil, Zenginlik kaynağı olarak farklı bir biçimde değerlendirilmektedir. Adıyaman toplumunun olumlu rolü sayesinde, farklılıklarla (Alevi-Sünni) birlikte yaşama anlayışı güç kazanmış ve uygulanması daha da kolaylaşmıştır. Başka alt kimliklerin sosyal çatışma yaratabilecek faktörler olarak görülse de toplum olumsuzlukları törpüleyerek sosyal bütünleşmeyi sağlamakta devam etmektedir. Anahtar Kelimeler: Alevilik, Adıyaman Aleviliği, sosyal bütünleşme
Musahiplik ritüelinin yaşatılması süreci: Ankara Tuzluçayır örneği
Bu çalışma, kırsal alanlardan kentsel bölgelere göç eden Alevi topluluklarının, inançsal ve kültürel pratiklerinden biri olan musahiplik ritüelini şehir ortamında nasıl yaşatmaya devam ettiklerini, Ankara ili Mamak ilçesi Tuzluçayır Mahallesi örneğinde ele almaktadır. Musahiplik, Alevi inancında sosyal dayanışmayı, ahlaki sorumluluğu ve topluluk bilincini güçlendiren önemli bir kurumdur. Ancak kırsaldan kente göçle birlikte geleneksel bağların çözülmesi, kuşaklar arası aktarımların zayıflaması ve kent yaşamının bireyselleştirici etkisi, bu ritüelin sürdürülebilirliğini tehdit etmektedir. Araştırma, nitel yöntemlerle gerçekleştirilmiş; mahallede yaşayan Alevi bireylerle yapılan derinlemesine görüşmeler ve katılımcı gözlem yoluyla veriler toplanmıştır. Elde edilen bulgular, Tuzluçayır'daki Alevi topluluğunun, cemevleri aracılığıyla musahiplik pratiğini yaşatmaya çalıştığını, özellikle yaşlı kuşakların bu gelenekte ısrarcı olduğunu, ancak genç kuşakların katılımının azaldığını ortaya koymaktadır. Göçle birlikte oluşan yeni sosyal ve kültürel koşullar, musahipliğin geleneksel biçiminden sapmasına neden olmakta; ritüelin şekli ve içeriği dönüşüme uğramaktadır. Çalışma, kentleşme sürecinin Alevi inanç pratikleri üzerindeki etkisini anlamaya yönelik önemli bir katkı sunmakta, aynı zamanda kültürel mirasın korunmasında cem evlerinin ve topluluk dayanışmasının kritik rolünü vurgulamaktadır.