Doç. Dr. Özgür Ay danışmanlığındaki tezler
29 tez · Uşak University
Marmara Bölgesi ağızlarında ünlü düşmesi
Bu çalışma, Marmara Bölgesi ağızlarında gözlenen ünlü düşmelerini tespit etmeyi, bu düşmelerin sebeplerini incelemeyi, hangi ünlülerin kelimenin hangi kısmında düştüğünü belirlemeyi ve hangi sözcüklerde daha fazla ünlü düşmesinin gerçekleştiğini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Ünlü düşmelerini belirleyerek Marmara Bölgesi ağızlarında en sık düşen ünlüleri, düşmenin nedenlerini ve meydana geldiği konumları değerlendirme, bu çalışmanın temel hedeflerini oluşturmaktadır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılarak şekillendirilmiştir. Marmara Bölgesi ağızları üzerine yapılan araştırmaların derleme metinleri incelenmiş ve kapsamlı bir literatür taraması yapılmıştır. Çalışmanın evrenini oluşturan 30 farklı eser, ses bilgisi açısından detaylı bir analize tabi tutulmuştur. İncelemede elde edilen ünlü düşmeleri ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmiş, tablolar halinde sunulmuş ve yorumlanmıştır. Çalışmanın bulguları, sadece Marmara Bölgesi için değil, aynı zamanda diğer bölgesel Türkçe ağızları için de benzer çalışmaların yolunu gösterebilecek niteliktedir. Bu nedenle, bu çalışma, ağız araştırmalarına yeni bir bakış açısı getirmenin yanı sıra gelecekte yapılacak ses bilgisi çalışmalarına da rehberlik edebilir.
Derleme Sözlüğü veri tabanında meslek ve ünvan adları
Meslek kavramı, geçmişten günümüze insanların geçimini sağladıkları iş adlarını karşılamak için kullanılmıştır. Meslekler geçim sağlamanın yanında sosyal hayattaki dayanışma, hizmet ve toplumsal düzen ile ilgili izler taşımaktadır. Ünvan adları ise, kimi zaman bir meslek adını karşılamak kimi zaman da bir rütbe, makam veya mevki belirtmek amacıyla kullanılmıştır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye Türkçesi ağızlarında meslek ve ünvan adlarının kullanım çeşitliliğini ve zenginliğini tespit etmektir. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılarak şekillendirilmiştir. Çalışma hazırlanırken yeni bir metin derlemesi yapılmamış, Türk Dil Kurumunun genel ağ ortamında yayınlanan Derleme Sözlüğü veri tabanında yer alan veriler incelenmiştir. Bu veriler tek tek taranmış ve veri tabanında geçen meslek ve ünvan adlarının tamamı fişlenmiştir. Veri tabanından tespit edilen meslek ve ünvan adları kaynak bilgisi de gösterilerek yapısına, kavram alanlarına ve kökenlerine göre tasnif edilmiştir. Meslek ve ünvan adları öncelikle yapısındaki sözcük sayısına göre "Tek Sözcükten Oluşanlar" ve "Birden Fazla Sözcükten Oluşanlar" olmak üzere iki farklı başlık altında tasnif edilmiştir. İkinci adım olarak meslek ve ünvan adları yapısındaki eklere göre incelenmiştir. Meslek ve ünvan adlarının kullanımında Türkçe ile birlikte 11 farklı dilden örnekler tespit edilmiştir. Köken tasnifinde en fazla sayıda örnek içeren dil Türkçedir. Türkçe kökenli 502 adet meslek ve ünvan adı tespit edilmiştir. İkinci sırada ise 141 adet meslek ve ünvan adı örneği ile Arapça yer almaktadır. Çalışmada, kavram alanlarına göre meslek ve ünvan adları 27 başlık altında tasnif edilmiştir. Bazı başlıklar da kendi içinde alt başlıklara ayrılmıştır.
J.K. Rowlıng'in Harry Potter fantastik roman serisinde atasözleri ve deyimler
Bu çalışma, J.K. Rowling'in Harry Potter serisinin Türkçe çevirisinde kullanılan deyim ve atasözlerini sistematik bir şekilde incelemektedir. Yapılan taramada, kültürel kimlikleri güçlü olduğu için yalnızca 2 atasözüne karşılık, anlatımı zenginleştiren 281 deyim tespit edilmiştir. Deyimler, duygu, davranış, tehlike ve mizah gibi 21 farklı kategori altında sınıflandırılmıştır. Araştırmanın sonuçları, çevirmenin "ölçülü yerelleştirme" stratejisi izlediğini ortaya koymaktadır. Metnin orijinal İngiliz kültürü atmosferini korurken, Türkçenin anlatım gücünden ve deyimsel zenginliğinden ustalıkla yararlanılmıştır. Deyimler, karakter betimlemelerini güçlendirmiş, serinin karanlıklaşan tonuna paralel olarak çeşitlenmiş ve mizah unsurunun aktarımında kritik bir rol oynamıştır. Bu dengeli yaklaşım, eserin Türk okurlarında yarattığı derin duygusal bağ ve edebî keyfin temel nedenlerinden biri olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, bu başarılı çevirinin, kaynak metne sadık kalan ancak hedef kültürde son derece samimi ve etkileyici bir deneyim yaratan bir örnek teşkil ettiği sonucuna varmıştır.
Derleme sözlüğü veri tabanında organ adları
ÖZET DERLEME SÖZLÜĞÜ VERİ TABANINDA ORGAN ADLARI Fatih SUNAL Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Uşak Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Kasım 2024 Danışman: Doç. Dr. Özgür AY "Derleme Sözlüğü Veri Tabanında Organ Adları" çalışmasında, organ adlarının ve buna bağlı olarak organ adları ile ilintili sözcüklerin tespiti ve sınıflandırılması yer almaktadır. Türk dili ağız araştırmalarının baş ucu kitabı olan Derleme Sözlüğü de birincil kaynak olarak kullanılmıştır. Anadolu sahasının zengin kültürünün kâğıda işlendiği bu eser, sadece dil bilimcilere ilham kaynağı olmamış, aynı zamanda geçmiş ile bugün, bugün ile gelecek arasında kültürel bir bağ kurmuştur. Her ne kadar yazı dilinde pek fazla yer almasa da konuşma dilinde canlılığını koruyan kavramlar, bu sözlük sayesinde günümüze kadar ulaşmıştır. Bu sebeple Derleme Sözlüğü ve benzeri çalışmaların en önemli yanı, yazı dilinin temsilcisi olan aydın insan ile konuşma dilinin temsilcisi olan Anadolu insanını buluşturmasıdır. Derlenen her sözcüğün yaşadığı coğrafyadan ve kültüründen izler taşıdığını unutmamak gerekir. Bir yöreden derlenmiş her sözcük aslında bizi, aradan yıllar geçse bile, oradaki günlük yaşama ulaştırmaktadır. Sözcükleri incelerken bu bilinçle hareket etmek gerekir. Halk içinde yaşayan renk adları, alet-eşya adları, bitki adları, hayvan adları, gelenek- görenek adları gibi birçok söz varlığı yaşamaktadır. Çalışmanın kapsamı ise organ adları ile sınırlanmıştır. Derleme Sözlüğü'nün veri tabanı esas alınarak organ adları tespit edilmiş olup tespit edilen kavramlar konu başlıklarına göre sınıflandırılmıştır. Sınıflandırma yapılırken sözcükler alfabetik sıraya uygun bir şekilde sıralanmıştır. Sonuç kısmında ise elde edilen verilerin değerlendirilmesine yer verilmiştir. Anahtar kelimeler: Sözlük, organ adları, veri tabanı, halk ağızları.
Yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde Keloğlan masallarını A1-C2 düzeylerine uyarlama çalışması
Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi alanında artan ilgi, beraberinde alan için kullanılan materyallerin geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Türkçe öğretiminde önem arz eden dört temel becerinin geliştirilip desteklenmesi için çeşitli materyaller kullanılmaktadır. Bu materyallerin başında okuma metinleri yer almaktadır. Alanla ilgili son yaklaşımlar yapay ve kurma metinler yerine edebî metinlerin kullanılması gerektiği yönündedir. Bu çalışmanın temel amacı, Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenenlerin ders dışında ek materyallere duyacakları ihtiyacı karşılamaya yöneliktir. Çalışmayla edebî metin türlerinden biri olan masalların yabancı dil olarak Türkçe öğretimi alanında dil düzeyleri göz önüne alınıp okuma metni olarak uyarlanması ve ders kitapları dışında faydalanabilecekleri ek bir materyal oluşturmak amaçlanmıştır. Uyarlama işlemleri, Yunus Emre Enstitüsü Yedi İklim Türkçe Öğretim Seti'nin A1-C2 seviyesindeki dil bilgisi yapıları ve Avrupa Dilleri Ortak Çerçeve Metni okuma-anlama, yazma ve konuşma kazanımları esas alınarak yapılmıştır. Sözcüksel değiştirimler konusunda Yazılı Türkçenin Kelime Sıklığı Sözlüğü'ne başvurulmuştur. Dinleme becerisi ile ilgili kazanımlar üzerinde çalışılmamıştır. Söz varlığı etkinliklerinin içerisinde Türkçe-Türkçe sözlüğe yer verilmiştir. Her düzey için iki masal seçilmiş olup toplam 12 Keloğlan masalı üzerinde uyarlama çalışması yapılmıştır. Uyarlanan Keloğlan masalları ile ilgili olarak söz varlığı, okuma-anlama, dil bilgisi, yazma ve konuşma etkinlikleri hazırlanmıştır.
Yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde Keloğlan masallarını A1-C2 düzeylerine uyarlama çalışması
Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi alanında artan ilgi, beraberinde alan için kullanılan materyallerin geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Türkçe öğretiminde önem arz eden dört temel becerinin geliştirilip desteklenmesi için çeşitli materyaller kullanılmaktadır. Bu materyallerin başında okuma metinleri yer almaktadır. Alanla ilgili son yaklaşımlar yapay ve kurma metinler yerine edebî metinlerin kullanılması gerektiği yönündedir. Bu çalışmanın temel amacı, Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenenlerin ders dışında ek materyallere duyacakları ihtiyacı karşılamaya yöneliktir. Çalışmayla edebî metin türlerinden biri olan masalların yabancı dil olarak Türkçe öğretimi alanında dil düzeyleri göz önüne alınıp okuma metni olarak uyarlanması ve ders kitapları dışında faydalanabilecekleri ek bir materyal oluşturmak amaçlanmıştır. Uyarlama işlemleri, Yunus Emre Enstitüsü Yedi İklim Türkçe Öğretim Seti'nin A1-C2 seviyesindeki dil bilgisi yapıları ve Avrupa Dilleri Ortak Çerçeve Metni okuma-anlama, yazma ve konuşma kazanımları esas alınarak yapılmıştır. Sözcüksel değiştirimler konusunda Yazılı Türkçenin Kelime Sıklığı Sözlüğü'ne başvurulmuştur. Dinleme becerisi ile ilgili kazanımlar üzerinde çalışılmamıştır. Söz varlığı etkinliklerinin içerisinde Türkçe-Türkçe sözlüğe yer verilmiştir. Her düzey için iki masal seçilmiş olup toplam 12 Keloğlan masalı üzerinde uyarlama çalışması yapılmıştır. Uyarlanan Keloğlan masalları ile ilgili olarak söz varlığı, okuma-anlama, dil bilgisi, yazma ve konuşma etkinlikleri hazırlanmıştır.
Türkiye Türkçesi söz varlığının kavram sınıflandırması: Sıfatlar
Bu çalışma, Türkçe Sözlük'te yer alan sıfat görevli sözcüklerin anlam temelli kavramsal sınıflandırmasını yaparak bu sözcüklerin zihinsel ve kültürel yapılardaki yerini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemine dayanan çalışmada, veri kaynağı olarak Türk Dil Kurumu'nun 12. baskı Türkçe Sözlük'ü esas alınmış; veri toplama aracı olarak doküman incelemesi, veri çözümlemede ise içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Toplam 18.018 sıfat görevli anlam, Roget tarzı kavramsal sınıflandırma sistemine (8. versiyon) göre sınıflara ve kavramlara ayrılarak analiz edilmiştir. Araştırma bulgularına göre sıfatlar en çok "Zihin ve Düşünceler", "Vücut ve Duyular" ve "Davranış ve İrade" gibi insan merkezli sınıflarda yoğunlaşmaktadır. Alt kavram düzeyinde ise "Araçlar, Aletler ve Makineler", "Giyinme", "Gıda" ve "Hayvanlar ve Böcekler" gibi kavramların öne çıktığı görülmüştür. Ayrıca mecaz, eskimiş, argo, ağızlardan, özel ve alay/şaka yollu etiketli sıfatlar üzerinde yapılan ayrı analizlerde, bu sıfatların çoğunlukla toplumsal değer, kültürel kodlar ve duygusal eğilimlerle ilişkili kavramlarda yoğunlaştığı belirlenmiştir. Sonuç olarak, Türkçede sıfatların yalnızca dilbilgisel işlevleriyle sınırlı kalmayıp aynı zamanda zihinsel temsilleri, kültürel değerleri ve toplumsal algıları kavramsal düzlemde taşıyan unsurlar olduğu ortaya konmuştur. Bu bağlamda çalışma, sözlükbilimsel araştırmalara ve kavramsal dil çözümlemelerine kuramsal bir zemin sunmakta; sıfatların kavram temelli sınıflandırmasının, söz varlığı analizi, dil öğretimi ve doğal dil işleme gibi alanlarda kullanılabilirliği konusunda önemli önerilerde bulunmaktadır.
Yeni Uygur bilmeceleri üzerine söz dizimsel bir inceleme
Bilmeceler, halkın içinde yaratılan, halk tarafından beslenen ve halkın kültürünü, geleneğini, yaşayış tarzını ve kültürel değişimlerini, nesilden nesile sözlü gelenek içerisinde aktararak varlığını sürdüren en önemli sözlü edebiyat türlerinden birisidir. Bu tür, diğer milletlerin kültürlerinde olduğu gibi, Türk milletinin kültüründe de kendisine geniş bir yer bulmuştur. Türk milletinin düşünce sisteminden üretilmiş olan bilmeceler, Türk toplulukları arasında küçük farklılıklarla da olsa yaşamaya devam etmektedir. Türklerin en eski boylarından biri olan Uygurlar da bilmece türüne önem vermişler ve çok çeşitli ve zengin bir malzeme ortaya koymuşlardır. Bu çalışma iki temel bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın ―Giriş‖ bölümünde konumuz ile ilgili olan Uygur Türkleri, bilmece türü, Uygur bilmeceleri ve bunlar üzerine yapılan çalışmalar, söz dizimi ve söz dizimi üzerine yapılan çalışmalar hakkında bilgi verilmiş ve çalışmanın amacı ve kapsamı belirtilmiştir. Tezin ―İnceleme‖ bölümünde ise Uygur bilmecelerinin söz dizimi, 1. Cümle Ögeleri Bakımından Uygur Bilmeceleri, 2. Kelime Grupları Bakımından Uygur Bilmeceleri ve 3. Cümle Türleri Bakımından Uygur Bilmeceleri olmak üzere üç kısımda ele alınmıştır. Çalışmanın ―Sonuç‖ bölümünde, Uygur bilmecelerinin söz dizimi incelemesi sonucunda elde edilen veriler tek tek sıralanmış, ―Kaynaklar‖ kısmında ise çalışmanın hazırlanması sırasında yararlanılan kaynakların alfabetik listesi verilmiştir. Tezin sonunda yer alan ―Ekler‖ kısmında ise Uygur bilmecelerinin Uygur Arap harflerinden yapılmış transkripsiyonu, Türkiye Türkçesine aktarması alfabetik olarak sınıflandırılmıştır.
Yeni Uygur bilmeceleri üzerine söz dizimsel bir inceleme
Bilmeceler, halkın içinde yaratılan, halk tarafından beslenen ve halkın kültürünü, geleneğini, yaşayış tarzını ve kültürel değişimlerini, nesilden nesile sözlü gelenek içerisinde aktararak varlığını sürdüren en önemli sözlü edebiyat türlerinden birisidir. Bu tür, diğer milletlerin kültürlerinde olduğu gibi, Türk milletinin kültüründe de kendisine geniş bir yer bulmuştur. Türk milletinin düşünce sisteminden üretilmiş olan bilmeceler, Türk toplulukları arasında küçük farklılıklarla da olsa yaşamaya devam etmektedir. Türklerin en eski boylarından biri olan Uygurlar da bilmece türüne önem vermişler ve çok çeşitli ve zengin bir malzeme ortaya koymuşlardır. Bu çalışma iki temel bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın ―Giriş‖ bölümünde konumuz ile ilgili olan Uygur Türkleri, bilmece türü, Uygur bilmeceleri ve bunlar üzerine yapılan çalışmalar, söz dizimi ve söz dizimi üzerine yapılan çalışmalar hakkında bilgi verilmiş ve çalışmanın amacı ve kapsamı belirtilmiştir. Tezin ―İnceleme‖ bölümünde ise Uygur bilmecelerinin söz dizimi, 1. Cümle Ögeleri Bakımından Uygur Bilmeceleri, 2. Kelime Grupları Bakımından Uygur Bilmeceleri ve 3. Cümle Türleri Bakımından Uygur Bilmeceleri olmak üzere üç kısımda ele alınmıştır. Çalışmanın ―Sonuç‖ bölümünde, Uygur bilmecelerinin söz dizimi incelemesi sonucunda elde edilen veriler tek tek sıralanmış, ―Kaynaklar‖ kısmında ise çalışmanın hazırlanması sırasında yararlanılan kaynakların alfabetik listesi verilmiştir. Tezin sonunda yer alan ―Ekler‖ kısmında ise Uygur bilmecelerinin Uygur Arap harflerinden yapılmış transkripsiyonu, Türkiye Türkçesine aktarması alfabetik olarak sınıflandırılmıştır.
Divân u Lugati't-Türk ile Tatar Türkçesinin söz varlığı üzerine bir araştırma
YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZETİ DİVÂN U LUGATİ'T-TÜRK İLE TATAR TÜRKÇESİNİN SÖZ VARLIĞI ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA Betül GÖKTAŞ Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018 Danışman: Doç. Dr. Özgür AY Bu tezde 11. ve 13. yüzyıllar arasında gelişen Karahanlı Türkçesinin önemli eserlerinden Divân u Lugati't-Türk'te geçen kelimeler incelenmiş ve bunlardan günümüz Tatar Türkçesinde kullanılmaya devam eden kelimelerin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Tatar Türkçesinde yaşayan kelimelerin tespiti için Besim Atalay'ın Divân u Lugati't-Türk Dizini'nden ve Tatarca Sözlüklerden yararlanılmıştır. Tez iki ana başlıktan oluşmaktadır. Tezin "Giriş" bölümünde Karahanlı Türkçesi, Divân u Lugati't-Türk, Tatar adı ve Tatar Türkleri, Tatar Türkçesi, Divân u Lugati't-Türk'te Kıpçakça ve Tatarca üzerine verilen bilgiler incelenmiştir. Tezin ilk bölümünde ses, ses değişmesi, ses değişmesinin nedenleri, Tatar Türkçesinin ses bilgisi hakkında kısa bilgiler verilmiş, ardından Divân u Lugati't-Türk'ten Tatar Türkçesine ünlüler ve ünsüzlerdeki düzenli ses değişmeleri ile düzensiz ses değişmeleri sunulmuştur. Tezin ikinci bölümünde dil, dilbilimin bir dalı olarak anlambilim, anlam ve anlam alanı, kavram ve kavram alanı, temel anlam, yan anlam ve anlam değişmesi hakkında kısa bilgiler verilmiş, akabinde Divân u Lugati't-Türk'ten Tatar Türkçesine anlam değişmeleri sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Divân u Lugati't-Türk, Tatar Türkçesi, Ses Değişmesi, Anlam Değişmesi
Divân u Lugati't-Türk ile Tatar Türkçesinin söz varlığı üzerine bir araştırma
YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZETİ DİVÂN U LUGATİ'T-TÜRK İLE TATAR TÜRKÇESİNİN SÖZ VARLIĞI ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA Betül GÖKTAŞ Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018 Danışman: Doç. Dr. Özgür AY Bu tezde 11. ve 13. yüzyıllar arasında gelişen Karahanlı Türkçesinin önemli eserlerinden Divân u Lugati't-Türk'te geçen kelimeler incelenmiş ve bunlardan günümüz Tatar Türkçesinde kullanılmaya devam eden kelimelerin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Tatar Türkçesinde yaşayan kelimelerin tespiti için Besim Atalay'ın Divân u Lugati't-Türk Dizini'nden ve Tatarca Sözlüklerden yararlanılmıştır. Tez iki ana başlıktan oluşmaktadır. Tezin "Giriş" bölümünde Karahanlı Türkçesi, Divân u Lugati't-Türk, Tatar adı ve Tatar Türkleri, Tatar Türkçesi, Divân u Lugati't-Türk'te Kıpçakça ve Tatarca üzerine verilen bilgiler incelenmiştir. Tezin ilk bölümünde ses, ses değişmesi, ses değişmesinin nedenleri, Tatar Türkçesinin ses bilgisi hakkında kısa bilgiler verilmiş, ardından Divân u Lugati't-Türk'ten Tatar Türkçesine ünlüler ve ünsüzlerdeki düzenli ses değişmeleri ile düzensiz ses değişmeleri sunulmuştur. Tezin ikinci bölümünde dil, dilbilimin bir dalı olarak anlambilim, anlam ve anlam alanı, kavram ve kavram alanı, temel anlam, yan anlam ve anlam değişmesi hakkında kısa bilgiler verilmiş, akabinde Divân u Lugati't-Türk'ten Tatar Türkçesine anlam değişmeleri sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Divân u Lugati't-Türk, Tatar Türkçesi, Ses Değişmesi, Anlam Değişmesi
Tahir Kahhar ve şiirleri
Gazeteci, yazar, akademisyen, çevirmen, edebiyat tarihçisi, çağdaş Özbek şiirinin en büyük şairlerinden Tahir Kahhar ve şiirleri hakkında yapılan bu çalışmada Åq Örik, Åqäyåtgän Däryå, Åsmån Kimniki?, Eşik Täqılläyåtir, Kün Közi, Yuldüzlär Mening Båğım ve Tåğning Pärvåzi adlı şiir kitaplarındaki toplam 567 şiir, önce Kiril harflerinden Latin harflerine transkribe edilmiştir. Daha sonra Türkiye Türkçesine aktarılmış ve şiirler muhteva, şekil, ahenk, dil ve üslup bakımlarından incelenmiştir. Çalışmanın Giriş bölümünde Tahir Kahhar'ın hayatı, eserleri, Türkiye'de katıldığı toplantılar ve aldığı ödüllerden bahsedilmiştir. Birinci Bölüm'de şiirler incelenmiş, İkinci Bölüm'ün metin aktarma kısmında şiirler hem çeviri yazı işaretleri hem de Türkiye Türkçesi kısımlarıyla yan yana verilmiştir. Sonuç bölümünde elimizdeki bulgularla Tahir Kahhar'ın edebiyatımızdaki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır.
Yeni Uygur atasözleri üzerine bir inceleme
Milletlerin ortak geçmişleri, ortak değerleri, kültürel gelenekleri, düşünceleri, inançları, hayata bakış açıları en güzel şekli ile atasözlerinde ifadesini bulur. Milli hazinenin en değerli mücevherlerinden biri olan Türk atasözleri, sözlü kültürün en önemli ürünlerinden birisidir. Türk atalarının engin tecrübe ve düşüncelerinin sağlam bir mantık süzgecinden geçirildikten sonra, söze dönüştürülmesi ile meydana gelmişler ve milletin elinde işlene işlene değerini daha da artırmışlardır. Bu tez, Doğu Türkistan'da ve Türkiye'de dağınık halde bulunan Yeni Uygur atasözlerini derleyip tasnif etmek amacı ile Türkiye'de değişik zamanlarda yayımlanmış kitaplar, makaleler ve tezler incelenerek hazırlanmıştır. Toplamda 3832 atasözü derlenmiştir. Çalışma giriş, inceleme ve sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. İnceleme bölümü beş ana başlıkta ele alınmıştır. İlk bölümde, Yeni Uygur atasözleri bir bütün halinde tasnif edilmiş ve 48 ana başlığa ayrılmıştır. İkinci bölümde, "söyleyen" ve "söylenen" durumlarına göre tasnif yapılmıştır. Burada atasözleri "birine söylenen", "birinin ağzından söylenen" ve "biri ya da bir şey hakkında söylenen" olmak üzere üç başlık altında incelenmiştir. Üçüncü bölümde, kelime sıklığına göre tasnif yapılmıştır. Atasözlerinde geçen kelimeler sıklık yönünden incelenmiş ve en sık geçen 100 kelime tespit edilmiştir. Dördüncü bölümde, Türkiye Türkçesi ile ortak olanlar; beşinci bölümde ise Türkiye Türkçesinde ortak olmayanlar tespit edilmeye çalışılmıştır. Sonuç bölümünde, genel bir sonuç değerlendirmesi yapılarak tasnif edilen ve Türkiye Türkçesi ile ortak olan Yeni Uygur atasözleri ile ilgili veriler tablo ve grafikler üzerinde gösterilmiştir. Bu çalışma ile Yeni Uygur Türkçesinin söz varlığı çalışmalarına katkı sağlamak amaçlanmıştır.
Yeni Uygur atasözleri üzerine bir inceleme
Milletlerin ortak geçmişleri, ortak değerleri, kültürel gelenekleri, düşünceleri, inançları, hayata bakış açıları en güzel şekli ile atasözlerinde ifadesini bulur. Milli hazinenin en değerli mücevherlerinden biri olan Türk atasözleri, sözlü kültürün en önemli ürünlerinden birisidir. Türk atalarının engin tecrübe ve düşüncelerinin sağlam bir mantık süzgecinden geçirildikten sonra, söze dönüştürülmesi ile meydana gelmişler ve milletin elinde işlene işlene değerini daha da artırmışlardır. Bu tez, Doğu Türkistan'da ve Türkiye'de dağınık halde bulunan Yeni Uygur atasözlerini derleyip tasnif etmek amacı ile Türkiye'de değişik zamanlarda yayımlanmış kitaplar, makaleler ve tezler incelenerek hazırlanmıştır. Toplamda 3832 atasözü derlenmiştir. Çalışma giriş, inceleme ve sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. İnceleme bölümü beş ana başlıkta ele alınmıştır. İlk bölümde, Yeni Uygur atasözleri bir bütün halinde tasnif edilmiş ve 48 ana başlığa ayrılmıştır. İkinci bölümde, "söyleyen" ve "söylenen" durumlarına göre tasnif yapılmıştır. Burada atasözleri "birine söylenen", "birinin ağzından söylenen" ve "biri ya da bir şey hakkında söylenen" olmak üzere üç başlık altında incelenmiştir. Üçüncü bölümde, kelime sıklığına göre tasnif yapılmıştır. Atasözlerinde geçen kelimeler sıklık yönünden incelenmiş ve en sık geçen 100 kelime tespit edilmiştir. Dördüncü bölümde, Türkiye Türkçesi ile ortak olanlar; beşinci bölümde ise Türkiye Türkçesinde ortak olmayanlar tespit edilmeye çalışılmıştır. Sonuç bölümünde, genel bir sonuç değerlendirmesi yapılarak tasnif edilen ve Türkiye Türkçesi ile ortak olan Yeni Uygur atasözleri ile ilgili veriler tablo ve grafikler üzerinde gösterilmiştir. Bu çalışma ile Yeni Uygur Türkçesinin söz varlığı çalışmalarına katkı sağlamak amaçlanmıştır.
Çağatay Türkçesi ve Özbek Türkçesindeki fiil varlığı üzerine bir inceleme
Çağatay dönemi, zaman olarak 15. yüzyılın başlarından başlayıp 20. yüzyılın başlarına kadar devam eden coğrafi sınırları Karadeniz, Kafkas dağları, Hazar Denizi ile İran'ın kuzey ve doğusuna kadar uzanan bu geniş saha doğu Türklüğünün sınırlarını çizmektedir. Çağatay Türkçesi ve onun devamı niteliğinde olan Özbek Türkçesi ile ilgili fiil varlığı üzerine bugüne kadar yüksek lisans ve doktora tezlerinde karşılaştırılmalı bir çalışma yapılamamıştır. Yayımlanan makalelere bakıldığında, 10 makalenin her biri sadece bir yapım ekini konu almıştır. Yapılan tezlere bakıldığında ise yapım ekleri konusu 7 tezde görülmektedir. Bu 7 tezden 3 tanesinde Türkiye Türkçesinin yapım ekleri, sırasıyla Macarca, Arnavutça ve Azerbaycan Türkçesi ile karşılaştırılmıştır. Geriye kalan 4 tezde ise "Anadolu Ağızlarındaki Yapım Ekleri", "Kuzey Grubu Türk Şivelerinin Yapım Ekleri", "Çağdaş Türkiye Türkçesinin Yapım Ekleri" ve "Sekkaki Divanındaki Yapım Ekleri" konu edilmiştir. Sonuç olarak Çağatay Türkçesi ve Özbek Türkçesi lehçelerinin fiil varlığının karşılaştırıldığı bir çalışma yapılamamıştır. Bu çalışmanın hareket noktası da bu eksikliğin giderilmesidir. Bu sebeple bu çalışmada Çağatay Türkçesi ve Özbek Türkçesindeki fiil varlığı karşılaştırılmıştır. Fiil varlığının tespit edilebilmesi için, Çağatay Türkçesi için Suat Ünlü tarafından 2013 yılında yayınlanan "Çağatay Türkçesi Sözlüğü" ile Özbek Türkçesi için Emek Üşenmez, Saidbek Boltabayev ve Gülşah Tuğlacı'nın 2016 yılında yayınlamış oldukları "Özbekçe-Türkçe Sözlük" kullanılmıştır. Sözlüklerdeki fiil varlıkları tespit edilerek ses bilgisi, şekil bilgisi ve anlam bilgisi başlıkları altında incelenmiştir. Ayrıca dilin canlılığı ve zaman içerisindeki Türkçenin gelişimi de göz önünde bulundurulduğunda Çağatay Türkçesinden Özbek Türkçesine evrilen süreçte fiil varlığında yaşanan değişimlerde kronolojik bağlamda tespit edilmeye çalışılmıştır.
Çağatay Türkçesi ve Özbek Türkçesindeki fiil varlığı üzerine bir inceleme
Çağatay dönemi, zaman olarak 15. yüzyılın başlarından başlayıp 20. yüzyılın başlarına kadar devam eden coğrafi sınırları Karadeniz, Kafkas dağları, Hazar Denizi ile İran'ın kuzey ve doğusuna kadar uzanan bu geniş saha doğu Türklüğünün sınırlarını çizmektedir. Çağatay Türkçesi ve onun devamı niteliğinde olan Özbek Türkçesi ile ilgili fiil varlığı üzerine bugüne kadar yüksek lisans ve doktora tezlerinde karşılaştırılmalı bir çalışma yapılamamıştır. Yayımlanan makalelere bakıldığında, 10 makalenin her biri sadece bir yapım ekini konu almıştır. Yapılan tezlere bakıldığında ise yapım ekleri konusu 7 tezde görülmektedir. Bu 7 tezden 3 tanesinde Türkiye Türkçesinin yapım ekleri, sırasıyla Macarca, Arnavutça ve Azerbaycan Türkçesi ile karşılaştırılmıştır. Geriye kalan 4 tezde ise "Anadolu Ağızlarındaki Yapım Ekleri", "Kuzey Grubu Türk Şivelerinin Yapım Ekleri", "Çağdaş Türkiye Türkçesinin Yapım Ekleri" ve "Sekkaki Divanındaki Yapım Ekleri" konu edilmiştir. Sonuç olarak Çağatay Türkçesi ve Özbek Türkçesi lehçelerinin fiil varlığının karşılaştırıldığı bir çalışma yapılamamıştır. Bu çalışmanın hareket noktası da bu eksikliğin giderilmesidir. Bu sebeple bu çalışmada Çağatay Türkçesi ve Özbek Türkçesindeki fiil varlığı karşılaştırılmıştır. Fiil varlığının tespit edilebilmesi için, Çağatay Türkçesi için Suat Ünlü tarafından 2013 yılında yayınlanan "Çağatay Türkçesi Sözlüğü" ile Özbek Türkçesi için Emek Üşenmez, Saidbek Boltabayev ve Gülşah Tuğlacı'nın 2016 yılında yayınlamış oldukları "Özbekçe-Türkçe Sözlük" kullanılmıştır. Sözlüklerdeki fiil varlıkları tespit edilerek ses bilgisi, şekil bilgisi ve anlam bilgisi başlıkları altında incelenmiştir. Ayrıca dilin canlılığı ve zaman içerisindeki Türkçenin gelişimi de göz önünde bulundurulduğunda Çağatay Türkçesinden Özbek Türkçesine evrilen süreçte fiil varlığında yaşanan değişimlerde kronolojik bağlamda tespit edilmeye çalışılmıştır.
Çağatay Türkçesi ve Özbek Türkçesindeki isim varlığı üzerine bir inceleme
Çağatay Türkçesi, 15. yüzyıl başlarından 20. yüzyıl başlarına kadar Orta Asya'da yaşayan Türkler tarafından kullanılan yazı dilinin adıdır. Bu yazı dili bugün Özbek Türkçesi ve Yeni Uygur Türkçesi olarak varlığını devam ettirmektedir. Bu çalışmada Çağatay Türkçesi ile onun devamı olarak görülen Özbek Türkçesinde kullanılan isim varlığı karşılaştırılmış ve bu isim varlığının hem ses bilgisi, hem şekil bilgisi hem de anlam bilgisi özellikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Tezde ayrıca 15. yüzyıldan 19. yüzyıla kadarki süreçte Türkçenin gelişmesine bağlı olarak Özbek Türkçesinde kullanımdan düşen isimler ile Çağatay Türkçesinde kullanılmadığı halde Özbek Türkçesinde kullanılmaya başlanan isimlerle ilgili tespitlere de yer verilmiştir. Bu tez için eserler üzerinden bir tarama yapılmamış, çalışma daha önce yayınlanmış sözlükler üzerinden yapılmıştır. Çağatay Türkçesi için Suat Ünlü tarafından 2013 yılında yayınlanan "Çağatay Türkçesi Sözlüğü"ile Özbek Türkçesi için Emek Üşenmez, Saidbek Boltabayev ve Gülşah Tuğlacı'nın 2016 yılında yayınlamış oldukları "Özbekçe-Türkçe Sözlük" adlı eserler kullanılmıştır. Anahtar Kelimeler: Çağatay Türkçesi, Özbek Türkçesi, İsimler, Anlam Değişmeleri
Çağatay Türkçesi ve Özbek Türkçesindeki isim varlığı üzerine bir inceleme
Çağatay Türkçesi, 15. yüzyıl başlarından 20. yüzyıl başlarına kadar Orta Asya'da yaşayan Türkler tarafından kullanılan yazı dilinin adıdır. Bu yazı dili bugün Özbek Türkçesi ve Yeni Uygur Türkçesi olarak varlığını devam ettirmektedir. Bu çalışmada Çağatay Türkçesi ile onun devamı olarak görülen Özbek Türkçesinde kullanılan isim varlığı karşılaştırılmış ve bu isim varlığının hem ses bilgisi, hem şekil bilgisi hem de anlam bilgisi özellikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Tezde ayrıca 15. yüzyıldan 19. yüzyıla kadarki süreçte Türkçenin gelişmesine bağlı olarak Özbek Türkçesinde kullanımdan düşen isimler ile Çağatay Türkçesinde kullanılmadığı halde Özbek Türkçesinde kullanılmaya başlanan isimlerle ilgili tespitlere de yer verilmiştir. Bu tez için eserler üzerinden bir tarama yapılmamış, çalışma daha önce yayınlanmış sözlükler üzerinden yapılmıştır. Çağatay Türkçesi için Suat Ünlü tarafından 2013 yılında yayınlanan "Çağatay Türkçesi Sözlüğü"ile Özbek Türkçesi için Emek Üşenmez, Saidbek Boltabayev ve Gülşah Tuğlacı'nın 2016 yılında yayınlamış oldukları "Özbekçe-Türkçe Sözlük" adlı eserler kullanılmıştır. Anahtar Kelimeler: Çağatay Türkçesi, Özbek Türkçesi, İsimler, Anlam Değişmeleri
Tahir Kahhar ve şiirleri
Gazeteci, yazar, akademisyen, çevirmen, edebiyat tarihçisi, çağdaş Özbek şiirinin en büyük şairlerinden Tahir Kahhar ve şiirleri hakkında yapılan bu çalışmada Åq Örik, Åqäyåtgän Däryå, Åsmån Kimniki?, Eşik Täqılläyåtir, Kün Közi, Yuldüzlär Mening Båğım ve Tåğning Pärvåzi adlı şiir kitaplarındaki toplam 567 şiir, önce Kiril harflerinden Latin harflerine transkribe edilmiştir. Daha sonra Türkiye Türkçesine aktarılmış ve şiirler muhteva, şekil, ahenk, dil ve üslup bakımlarından incelenmiştir. Çalışmanın Giriş bölümünde Tahir Kahhar'ın hayatı, eserleri, Türkiye'de katıldığı toplantılar ve aldığı ödüllerden bahsedilmiştir. Birinci Bölüm'de şiirler incelenmiş, İkinci Bölüm'ün metin aktarma kısmında şiirler hem çeviri yazı işaretleri hem de Türkiye Türkçesi kısımlarıyla yan yana verilmiştir. Sonuç bölümünde elimizdeki bulgularla Tahir Kahhar'ın edebiyatımızdaki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır.
Yunus Kandım'ın şiirleri (inceleme-metin-aktarma)
Bu çalışma, şahsiyetinde şair, tercüman, gazeteci, bibliyografya yazarı, üniversite hocası gibi unvanları taşıyan Yunus Kandım'ın, hayatı ve eserleri hakkındadır. Çalışmanın giriş kısmında Kırım tarihi ve Kırım Tatarları hakkında bilgiler verilmiştir. Kırım Tatar edebiyatının önemli şahsiyetlerinden Yunus Kandım'ın hayatı ve eserlerinden bahsedilmiştir. Bu tezde Şair Yunus Kandım'ın "Sen Deñizge Beñzeysiñ"(1988), "Sarı An" (1997), "Ümüt Yipi" (2001), "Yüreknen Qaplanğan Yer" (2008), "Yuqu Yoqtır Közlerde" (2009) adlı kitaplarındaki 427 şiir önce Kiril harflerinden Latin harflerine transkribe edilmiş daha sonra Türkiye Türkçesine aktarılmıştır. Türkiye Türkçesine aktarmada Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlüğü, Saim Osman Karahan'ın Dobruca Kırımtatar Ağzı Sözlüğü ve Useinov'un hazırladığı Qırımtatarca-Rusça-Ukraince Lügatından yararlanılmıştır. İnceleme kısmında ise şiirler ses, şekil ve muhteva bakımından incelenmiştir. Sonuç bölümünde ise tezimizin asıl amacı olan Yunus Kandım'ın şiirlerinden hareketle veriler ortaya konmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Yunus Kandım, Kırım Tatar Türkçesi, Kırım Tatar Edebiyatı, Türkiye Türkçesi
Yunus Kandım'ın şiirleri (inceleme-metin-aktarma)
Bu çalışma, şahsiyetinde şair, tercüman, gazeteci, bibliyografya yazarı, üniversite hocası gibi unvanları taşıyan Yunus Kandım'ın, hayatı ve eserleri hakkındadır. Çalışmanın giriş kısmında Kırım tarihi ve Kırım Tatarları hakkında bilgiler verilmiştir. Kırım Tatar edebiyatının önemli şahsiyetlerinden Yunus Kandım'ın hayatı ve eserlerinden bahsedilmiştir. Bu tezde Şair Yunus Kandım'ın "Sen Deñizge Beñzeysiñ"(1988), "Sarı An" (1997), "Ümüt Yipi" (2001), "Yüreknen Qaplanğan Yer" (2008), "Yuqu Yoqtır Közlerde" (2009) adlı kitaplarındaki 427 şiir önce Kiril harflerinden Latin harflerine transkribe edilmiş daha sonra Türkiye Türkçesine aktarılmıştır. Türkiye Türkçesine aktarmada Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlüğü, Saim Osman Karahan'ın Dobruca Kırımtatar Ağzı Sözlüğü ve Useinov'un hazırladığı Qırımtatarca-Rusça-Ukraince Lügatından yararlanılmıştır. İnceleme kısmında ise şiirler ses, şekil ve muhteva bakımından incelenmiştir. Sonuç bölümünde ise tezimizin asıl amacı olan Yunus Kandım'ın şiirlerinden hareketle veriler ortaya konmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Yunus Kandım, Kırım Tatar Türkçesi, Kırım Tatar Edebiyatı, Türkiye Türkçesi
Sagiy jiyenbay'ın şiirleri üzerine bir inceleme
Bu tezde; şiirleri birçok sanatçı tarafından seslendirilen, XX. yüzyıl Kazak edebiyatının lirik şairlerinden biri olan Sagiy Jiyenbay'ın şiirleri incelenmiştir. Henüz çocuk yaştayken babasının Rus askerleri tarafından öldürülmesi ve II. Dünya Savaşı'nın köylü üzerindeki olumsuz etkilerine şahit olan Jiyenbay, yaşadığı bu olumsuzlukları romantik bir üslupla şiirlerine yansıtmıştır. Bu çalışmada şairin, Altın Qalam ve Baq Qusı kitaplarından seçilen şiirleri dil ve üslup yönünden incelenmiş ve şairin Türk Halk Edebiyatı geleneğini şiirlerinde büyük bir ustalıkla yansıttığı görülmüştür. Bu çalışmada; Prof. Dr. Nergis Biray ve Prof. Dr. Hülya Kasapoğlu'na ait çalışmalardaki inceleme yöntemleri esas alınmıştır. Tez sırasıyla; "Kazak Edebiyatı, Jiyenbay'ın Hayatı ve Eserleri, Jiyenbay'ın Şiirlerinde Muhteva, Jiyenbay'ın Şiirlerinde Dil ve Üslup" başlıkları altında ele alınmıştır.
Sagiy jiyenbay'ın şiirleri üzerine bir inceleme
Bu tezde; şiirleri birçok sanatçı tarafından seslendirilen, XX. yüzyıl Kazak edebiyatının lirik şairlerinden biri olan Sagiy Jiyenbay'ın şiirleri incelenmiştir. Henüz çocuk yaştayken babasının Rus askerleri tarafından öldürülmesi ve II. Dünya Savaşı'nın köylü üzerindeki olumsuz etkilerine şahit olan Jiyenbay, yaşadığı bu olumsuzlukları romantik bir üslupla şiirlerine yansıtmıştır. Bu çalışmada şairin, Altın Qalam ve Baq Qusı kitaplarından seçilen şiirleri dil ve üslup yönünden incelenmiş ve şairin Türk Halk Edebiyatı geleneğini şiirlerinde büyük bir ustalıkla yansıttığı görülmüştür. Bu çalışmada; Prof. Dr. Nergis Biray ve Prof. Dr. Hülya Kasapoğlu'na ait çalışmalardaki inceleme yöntemleri esas alınmıştır. Tez sırasıyla; "Kazak Edebiyatı, Jiyenbay'ın Hayatı ve Eserleri, Jiyenbay'ın Şiirlerinde Muhteva, Jiyenbay'ın Şiirlerinde Dil ve Üslup" başlıkları altında ele alınmıştır.
Memtimin Hoşur'un "Kum Baskan Şeher" romanı (İnceleme-metin-aktarma-dizin)
Uygurlar Türkleri zengin bir edebiyat geleneğine sahiptir. Çinliler ile yaptıkları mücadeleler nedeniyle halkta derin izler bırakmış ve bunun sonucunda sözlü Uygur edebiyatına önemli destanlar kazandırmıştır. Bu destanlar günümüzde yerini romanlara bırakmıştır. Yazarlar eserlerini Uygur halkına dersler vermek amacıyla hikayeci anlatım ile kaleme almıştır. Eserler sanat değeri taşımaktan ziyade halkta birlik ve uyanış bilinci oluşturmaya çalışmaktadır. Uygur edebiyatında önemli yere sahip olan Memtimin Hoşur'un Kum Baskan Şeher adlı eseri, çalışmamıza konu olmaktadır. Çalışmamız beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümde Uygur Türkleri, Uygur Türkçesi, Uygur Edebiyatı ve Uygur Romanı ele alınmıştır. İnceleme bölümünde ise yazarın hayatı, edebî şahsiyeti ve eserleri hakkında bilgi verildikten sonra romanın materyal ve teknik unsurları iki alt başlık altında değerlendirilmiştir. Metinler bölümünde ise ilk önce eserin transkribe edilmiş ardından Türkiye Türkçesine aktarılmış hali yer almaktadır. Aktarmadan sonra orijinal metin bu bölüme eklenmiştir. Sonuç bölümünde tezin değerlendirilmesi yapılıp Dizin-Sözlük, çalışmanın sonunda ayrı bir bölüm olarak verilmiştir. Bu çalışmayla Uygur edebiyatının nadide eserlerinden biri olan Kum Baskan Şeher Türk edebiyatına kazandırılmaya çalışılmıştır.