Theses supervised by Doç. Dr. Hayreddin Kızıl
10 theses · Dicle University
Kürt mirliklerinde edebi patronaj (1514-1846)
Ortaçağ devlet anlayışının en belirgin özelliği, patrimonyal yönetim anlayışına sahip olmasıdır. Söz konusu devlet düzeninde her şeyin merkezinde hükümdar vardır. İktidar ve gücü temsil eden hükümdarın sahip olduğu bu önemli konum, her alanda etkisini göstermiştir. Nitekim bu alanların en önemlilerinden biri de ilmi ve edebi sahadır. Bu çalışmada ortaçağ Şark-İslam dünyasında hükümdar ve şairler arasındaki ilişki, Kürt mirlikleri özelinde işlenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın amacı iktidar ve otorite sahibi Kürt mirlerinin muktedir oldukları sahada şairlerle olan ilişkilerini edebi patronaj çerçevesinde ele almaktır. Bu doğrultuda, öncelikle iktidar kurumu olan Kürt mirliklerinin genel olarak siyasi tarihlerinin yanı sıra idari yapıları da ele alınmıştır. Kürt mirliklerinde edebi patronaja hazırlık olması amacıyla, mirlikler öncesi Kürt hanedanlıkları ve devleti gibi iktidar kurumlarında hükümdar ve şairler arasındaki edebi ilişki örneklerle işlenmeye çalışılmıştır. Benzer şekilde edebi patronaj ilişkisi 1514-1846 yılları arasında Osmanlı hâkimiyet sahası içinde kalan Kürt mirliklerinde örneklerle ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bütün bu çalışmalar; araştırma konusuna ve sistematiğine uygun olarak, tanımlayıcı ve tarihsel karşılaştırma yöntemleri, literatür tarama ve örneklem metodolojisi kullanılarak sonuca gidilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın sonunda her Kürt mirliğinde patronaj ilişkisi tespit edilmeye çalışılmıştır. Anahtar Sözcükler Kürt mirlikleri, Klasik Kürt Edebiyatı, edebi patronaj, mir, himaye, şair, methiye.
Kürtçe, Türkçe ve İngilizce'de atasözleri- bağlamsal bir karşılaştırma
Geçmişten günümüze kadar insanların kullandığı en temel iletişim aracı dildir. Bu çalışmanın temel amacı Kürtçe, Türkçe ve İngilizcedeki atasözlerinin bağlamsal olarak irdelenip benzer olanlarını saptamaktadır. Ayrıca her üç dilde benzer atasözlerinin bulunmadığı durumlarda Kürtçe-İngilizce veya Kürtçe-Türkçe olarak benzer atasözlerinin saptanması amaçlanmıştır. Çalışmamız için birçok kitap, makale ve bilimsel çalışma tarama deseni modeliyle incelenmiştir ve çalışma için faydalı olacağı düşünülen birtakım eserler saptanmıştır. Çalışmamız giriş, iki bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Giriş bölümünde; çalışmanın amacı, önemi, çalışmayla ilgili varsayımları, çalışmanın hangi problem ya da araştırma sorusu kapsamında veri topladığı, çalışmamızla ilgili sınırlılıklar, çalışmada önemli olduğunu düşündüğümüz başlıkların çok kısaca tanımlamaları ve yöntemi ile ilgili araştırmalar yapılmıştır. Birinci bölümde; dil, genel olarak dilin tanımı ile ilgili çeşitli görüşler, dilin kültürle ilişkisi, kültürdilbilim, dilbilim ve anlambilim ilişkisi, atasözleri kavramı, tanımı, özellikleri, atasözlerinin sınıflandırılması, atasözlerinin dilbilim ile ilişkisi, modern dilbilimde atasözlerinin semantik rolü ve bu atasözlerinin bağlamsal olarak incelenmesi hususunda araştırmalar ve bilgiler irdelenmeye çalışılmıştır. İkinci bölümde, Kürtçe, Türkçe ve İngilizce'de yer alan atasözleri betimleyici ve tarama modeline göre incelenip, bağlamsal açıdan benzer olanlar belirlenip yorumlanmaya çalışılmıştır. Ayrıca her üç dilde aynı bağlamda bulunmayan; ancak Kürtçe-İngilizce ve Türkçe-İngilizce açısından aynı bağlamda yer alan atasözleri bağlamsal ve betimleyici olarak incelenmiştir. Sonuç bölümünde ise Kürtçe, Türkçe ve İngilizcede de bağlamsal açıdan benzer atasözlerinin olduğu; ancak, her üç dilde benzer atasözlerinin bulunmadığı durumlarda ise Türkçe-Kürtçe ve Kürtçe- İngilizce bağlamında benzer atasözlerinin olduğu saptanmıştır.
19. yüzyıl İngiliz seyahatnamelerinde Kürtler
19. yüzyıl, tüm Dünya'da olduğu gibi Kürtlerin yaşadığı coğrafyalarda da büyük değişimlere sahne olmuştur. Sömürgecilik faaliyetlerinin en üst düzeye çıktığı bu dönemde, Britanya'nın sömürgesi olan Hindistan'a giden yollar üzerinde bulunan Kürdistan, bu özelliğiyle alakalı olarak birçok asker, jeolog, ajan, diplomat ya da misyoner seyyah tarafından ziyaret edilmiştir. Kürdistan'ı ziyaret eden seyyahların bir kısmı, Kürtler ve Kürdistan hakkında önemli bilgiler içeren notlarını daha sonra seyahatname olarak yayımlamıştır. Bu eserler seyyahlar tarafından, Kürtlerin arasında kalınarak ve birincil gözlemlere dayanılarak yazıldıkları için hem yönetici, hem de sıradan Kürtlerin yaşam pratikleri hakkında geniş bilgiler içermektedir. Yöneticiler ya da hanedan aileleri dışında özellikle reaya Kürtler hakkında içerdikleri geniş bilgiler, seyahatnamelerin tarihi, sosyolojik ve antropolojik çalışmalarda kullanılmasına olanak vermektedir. Çalışma bu perspektifle 19. Yüzyılda İngiliz seyyahlar tarafından yazılan ve Kürtlere dair bilgilerin yer aldığı seyahatnamelerden elde edilen bilgilerle, farklı kaynaklarda üzerinde daha az durulan Kürtlerin dini, ekonomik, toplumsal ve idari yapısını analiz etmeye ve genel olarak Kürtlerin gündelik yaşam pratiklerini ortaya koymaya çalışmıştır. Çalışmada 19. yüzyıl boyunca Kürdistan'ın idari yapısında meydana gelen değişiklikler ve bunların Kürtlere yansımaları üzerinde de durulmuştur. Bunun yanı sıra Kürtlerin kim oldukları, nasıl göründükleri, nasıl giyindikleri, nasıl savaştıkları, nerelerde ve nasıl yaşadıkları, neler yiyip içtikleri, evlikleri, yasları, gün içi eğlenceleri, ritüelleri, hangi inançlara sahip oldukları, nelere saygı duydukları, nasıl geçindikleri, hangi ticari faaliyetlerle ilgilendikleri, neden hoşlandıkları, neden şikayetçi oldukları ve başkaları tarafından nasıl algılandıkları gibi konular incelenmiştir.
Hıristiyan kutsal metinlerinde sünnet
Sünnetin ilk olarak Yahudilikte, Tanrı ile İbrahim Peygamber arasında olan bir antlaşmanın sembolü olduğuna inanılmaktadır. Tanrı, İbrahim'e soyunu çoğaltacağını vaat etti. Bundan dolayı hem bir tanınma hem de bu yaptığı antlaşmanın bedendeki sembolü olarak ebediyen silinemeyecek olan sünnet mührünü verdi. Yahudiler tarafından sünnetin, Tanrı tarafından ilk olarak kendilerine verildiği ve bunun da bir ayrıcalık olduğu ifade edilmektedir. Yahudilikte sekiz günlük olan tüm erkek çocukların sünnet edilmesi gerektiğine inanılır. Kız çocukları bu uygulamanın dışındadır. Nasıl ki Havva, Adem'in bir parçasından yaratılmış olup kadın erkeğin bir parçası haline gelmişse kız çocukları da ya babasına ya kocasına ya da erkek kardeşine tabi olduğu için sünnet edilmelerine gerek olmadığı ifade edilmiştir. Yahudilikte sünnet hem Tanrı'nın emri olup sorgulamadan yapılması gereken dini bir emir olduğu için hem de tıbbi olarak ve ahlaki olarak da insan bedenine fayda verdiği için yapılmaktadır. Bu sünnet uygulamasına katılan özel görevlinin (mohel), titiz bir şekilde sünnet ritüelini yerine getirmesi gerektiğine inanılır. Hatta İsrailli olmayan birinin sünnet yaptıramayacağı ifade edilmektedir. Hıristiyanlık, Yahudi kültüründe ortaya çıkmıştır. Hıristiyanlar Yahudiler gibi sünnet olmuşlardır. İsa Mesih de sekiz günlükken sünnet edilmişti. Hatta İsa Mesih'in net bir şekilde sünneti yasakladığına dair deliller yoktur. Daha sonra Pavlus, Hıristiyanlıkta sünnete farklı anlam ve yorumlar eklemiştir. Pavlus, Hıristiyanlığı Yahudiler dışındaki yerlere yayabilmek için sünnet uygulamasını onların arasından kaldırmıştır. Hıristiyanların, özellikle Pavlus Eski Ahit'teki sünnet ile ilgili ayetlerin bedendeki sünnete işaret etmediğine ve yine Eski-Yeni Ahit'teki ayetleri delil getirerek bunun manevi sünnete işaret ettiği ifade etmiştir. Ayrıca bedenen sünnetli olan biri kötü kalpliyse bu sünnetin kendisine fayda vermeyeceği de ifade edilir. Aslında sünnet vaftiz ile değiştirilmiş. İsa Mesih'in gelmesiyle sünnetin yerini vaftizin aldığı gibi İsa Mesih'in ikinci gelişiyle de vaftizin de ortadan kalkacağı ifade edilmiştir.
Kürtçe (Kurmanci) masalların anlatı tipolojisi Narration typology of Kurdish (Kurmanci) folktales
Bu çalışmada analitik okuma yöntemiyle Kürtçe masalların anlatı analizi yapılarak bir tipoloji ortaya konulmuştur. Tipolojiden kasdımız yapısal temelde en tipik, genel ve standart formu ortaya çıkarmaktır. Bu tipolojiyi oluşturmadaki amaç yazılacak olan modern anlatılara bir örnek oluşturmaktır. Yukarıda belirtilen amaç doğrultusunda derlenerek yazıya geçirilmiş 1300 masalın Thompson-Aarne'nin sınıflandırması ve anlatı bilimin dört kategorisine (ses ve odaklanma, karakter ve karakterleştirme, olay zinciri, zaman ve mekân) göre taraması yapılarak en uygun 85 masal seçilmiştir. Daha sonra bu masallar temelinde çalışmamızın birinci bölümünde anlatıcı ve odaklanma tipolojisi çıkarılmaya çalışılmış ve ekstradiegetik-heterodiegetik anlatıcı ve sıfır odaklanmanın bu kategoride temel tipoloji olduğu belirtilmiştir. İkinci bölümde karakter ve karakterleştirme kategorisi ele alınmış ve en tipik karakterlerin iyi-kötü düalizmi üzerine şekillenen düz karakterler olduğu ve ayrıca açık karakterleştirmenin yoğunlukta olduğu tespit edilmiştir. Üçüncü bölümde olay zinciri analizi yapılmış ve sonuçta elimizdeki tüm masalların iki ayrı yapıya ayrıldığı ve olağanüstü masalların işlev modeli üzerine ve olağanüstü olmayanların aktant modeli üzerine yapılandığı görülmüştür. Dördüncü bölümde zaman ve mekân irdelenmiş ve masallardaki öykü zamanının belirsiz olduğu, söylem zamanının genellikle kronik, geçmiş zamanda ve özetleme ve sahne teknikleriyle şekillendiği görülmüştür. Olay mekânının gerçek-fantastik, uzak-yakın düalizmi üzerine şekillendiği ve masallar aksiyonel olduklarından en çok açık alanlarda olayların geliştiği tespit edilmiş ve ayrıca anonim olduklarından, masalların söylem mekânının tespit edilemediği görülmüştür. Anahtar Sözcükler: Masal, Anlatı Bilim, Anlatıcı, Odaklanma, Karakter, Olay, Zaman, Mekân, Tipoloji
Kürtçe masallar ile Grimm Kardeşler masallarının motifler açısından karşılaştırılması
Bu çalışmada Grimm Kardeşler'in dört masalı ile Kürtçenin Kurmanci lehçesine ait dört masal karşılaştırılmıştır. Her iki dile ait masallar Stith Thompson'un Motif İndeks Listesindeki motiflere göre karşılaştırılmıştır. Tezin karşılaştırma bölümünde; önce masalların özeti verilmiş, daha sonra liste sırasına göre masallarda aynı ve farklı olan motiflerin karşılaştırmaları yapılmıştır. Bu karşılaştırma sonucunda görülmüştür ki her iki milletin masalları birbirine çok benzemektedir. Bu çalışmayla masalların evrensel olma özelliği bir kez daha kanıtlanmıştır. Yine bu çalışmayla Kürtçe masalların motif açısından zenginliği olduğu ortaya çıkmıştır. Çalışmamızın birinci bölümünde terimsel olarak folklor, masal, motif, formel ve tip kavramlarının tanımı yapılmıştır. Bölümün devamında masalların sınıflandırılmasına ilişkin fikirler, masalların kaynağına ilişkin görüşler ve masal inceleme metodları paylaşılmıştır. İkinci bölümde Grimm Kardeşler'in hayatı ve çalışmaları ve Kürtçe masalların tarihi hakkında bilgiler verilmiştir. Üçüncü bölümde ise masallar motiflere göre karşılaştırlmıştır. Anahtar Sözcükler: Masal, Karşılaştırma, Grimm Kardeşler, Motif, Kürtçe Masallar, Stith Thompson
Zazacanın fonetik açıdan incelenmesi; Kuzey, güney ve merkez Zazacasının karşılaştırılması
Zazaca, zengin bir sözlü edebiyata sahip olmakla beraber, yazılı alanda geri kalmıştır. Son yıllarda yapılan çalışmalar, kültür envanterinin yazıya geçirilmesini ve dilin standartlaşmasının önünü açmıştır. Bu çalışmanın amacı, Zazacayı bölgelere göre incelemek; kuzey, merkez ve güney bölgelerinde konuşulan ağızları karşılaştırmaktır. Türkiye'nin doğu ve güneydoğu kısmında yaşayan Zazaların coğrafik olarak birbirinden ayrı olmaları, dillerine de yansımıştır. Çalışmada, Zazacanın farklı ağızları, fonolojik ilke ve kriterlere göre, karşılaştırmalı bir şekilde ele alınmıştır. Çalışma fonolojiyi ele almakta, fizyolojik fonolojiyi ve akustik fonolojiyi kapsamaktadır. Genel bir çerçevede dil, dilbilim, dilbilimin alt dalları, dil aileleri, Kürtçenin lehçeleri ve Zazacanın konuşulduğu yerler izah edilmiş; fonoloji ve alt dalları, fonolojinin yasa ve ilkeleri tanıtılmıştır. Zazacada var olan vokal ve konsonant sesler, bölgelere göre örnek sözcüklerle ve her bölgedeki frekans değerleri hesaplanarak izah edilmiştir. Zazacada meydana gelen ses olayları, farklı bölgelerden seçilen folklorik metinlerden örnekler verilerek incelenmiştir. Çalışmada; örneklendirme, tanık gösterme, grafikle gösterme, sayısal verilerden yararlanma, açıklama gibi yöntem ve tekniklerden yararlanılmıştır. Her bölgeden bir korpus oluşturulmuş, bu korpustan seslerin frekans değerleri hesaplanmış ve grafikle gösterilmiştir. Ek kısmında bazı sözcüklerin akustik görüntüleri, ses grafiği olarak ilave edilmiştir. Zazacada bölgeler arasında fonolojik farklılıklar vardır. Bir sözcük, ağızlara göre farklı şekillerde seslendirilmektedir. Ağızlar arasında, seslerin frekans yoğunlukları farklıdır. Ağızlar üzerine yapılacak çalışmalar, bu farklılıkları meydana çıkaracak bunları aza indirecektir.
Adıyaman ve çevresinde halk inançları ve halk hekimliği(Bawerıyên gelêrî û dermanê kurmancî lı herêma semsûrê)
İnsanoğlu var olduğu günden bugüne kadar hastalıklar ve ölüm korkusu ile yüz yüze kalmıştır. İnsanlar, bu problemlerini çözmek için farklı yöntemlere ve araçlara başvurmuştur. Bu yöntemlerin bir kısmı dinsel iken bir kısmı da bitkisel, hayvansal veya madensel emlerin kullanımı biçiminde olmuştur. Adıyaman, tarihsel ve kültürel olarak zengin bir birikime sahiptir. Bu kültürel zenginlik içerisinde Kürtler arasında, "Dermanê Kurmancî" olarak ifade edilen Kürt halk hekimliği ve ocaklık kültürü önemli bir yer tutmaktadır. Buna rağmen bu alanda yapılmış, geniş çaplı bilimsel çalışmaların sayısı oldukça sınırlıdır. Bu çalışmanın amacı bu alandaki zengin kültürel birikimi kayıt altına alarak yok olmaktan kurtarmak, bilimsel olarak ele almak ve araştırmacıların dikkatine sunmaktır. Konu hakkında literatür taraması yapılmış ve kartopu yöntemi kullanılarak, 164 kişiyle yüz yüze görüşme yapılmıştır. Görüşmeler, kişilerin izni doğrultusunda kayıt altına alınarak deşifre edilmiştir. Görüşme yapılan kişilerin önerileri doğrultusunda göl, su, taş, türbe gibi halk arasında kutsal sayılan mekânlar ziyaret edilmiştir. Adıyaman Kürt halk hekimliği, tıbbi emler ve inanışlar olmak üzere iki eksen üzerinde ilerlemektedir. İnanışlarda ocaklar ve türbeler önemli yer tutmaktadır. Halk hekimliği uygulamaları doğum öncesi başlamakta ve ölüm sonrasına kadar devam etmektedir. Tedavilerin bir kısmı belli kişilerce yapılırken bir kısmı da genel bilgilere ve tecrübelere dayanmakta, hemen herkes tarafından uygulanmaktadır. Uygulamalarda bitkiler, hayvansal ürünler ve bazı madenlerden yararlanılmaktadır. Ocaklılar, tedavilerde okuma, üfleme, kesme vb. yöntemlere başvurmaktadır. Uygulamaya başvuranların hemen hepsi, kendilerini "inançlı" olarak ifade etmekte, yaş olarak orta yaş ve üzerinde ve eğitim seviyesi olarak okuryazar olmayan ya da "düşük" eğitim düzeyindedir. Son yıllarda sağlık alanındaki gelişmelere bağlı olarak halk hekimliği uygulamalarında azalma görülmekle beraber farklı biçimlerde tedavi ve uygulamalar devam etmektedir. "Çok basit" veya "umutsuz vaka" olarak adlandırılabilecek durumlarda, halk tıbbına hala danışılmaktadır. Anahtar Sözcükler: Adıyaman, Kürt halk hekimliği, Hastalık, Bitkilerle tedavi, Türbe, Dermanê Kurmancî, Ocak
İkinci dil olarak Kürtçe öğretimi fêrkırına zımanê Kurdî wekî zımanê duyem
Bu çalışmanın ana konusu ı̇kı̇ncı̇ dı̇l olarak Kürtçe öğretı̇mı̇dir. Dil öğretimi alanında diğer dillerden çok geride kalan Kürtçenin, modern bir yöntem üzerine kurulu sistemli bir öğretim programına ihtiyacı olduğu malumdur. Bunun için çalışmada şu soruların cevabını aradık: Nasıl bir yöntem böyle bir öğretim programını oluşturmaya ve Kürtçeyi öğretmeye uygundur? Bu sorunun cevabı bu alandaki mevcut boşluğu doldurma konusunda bir zemin oluşturacaktır. Bu amaç doğrultusunda tezde dil öğretiminde kullanılan temel yöntemler açıklanıp irdelenmiştir. Kaynaklara ve Koya Üniversitesi'nde çalışan Kürt olmayan öğretim görevlileri ile yapılan görüşmelere dayanarak IKB'nde1 Kürtçe öğretiminde karşılaşılan sorunlar analiz edilmiştir. Tezde dil öğretim yöntemleri açıklanıp Kürtçeye uyarlandıktan sonra gelişmiş dünya dilleri gibi Kürtçenin de iletişimsel dil öğretimi (communicative language teaching) yönteminden oldukça faydalanılabileceği sonucuna vardık. Nitekim diğer yol ve yöntemlerin aynı görevi göremeyeceği tarafımızdan kabul edilmektedir. Bu doğrultuda, tezin ekinde gelişmiş bir bilgisayar programına dayanılarak Kürtçe öğretim sınıflarında kullanılması için yetkin bir öğretim programı sunulmuştur. Araştırma; giriş, dil öğretim yöntemleri, dil öğretim yöntemlerinin Kürtçeye uyarlanması, Kürtçe öğrenim ve öğretiminde karşılaşılan engeller, sonuç, kaynak ve eklerden oluşmaktadır. Ekler kısmında, Kürtçenin ikinci dil olarak öğretimi için hazırlanmış bir öğretim programı mevcuttur.
İlk dil edinimi: Çocuk dili ve gelişimi
Bu çalışmada, çocuklar ilk dil edinimini nasıl elde ettikleri konusu ele alınmıştır. Kürt dili bölümü Türkiye'deki üniversitelerde yeni bir bölüm olduğu için bu alandaki çalışmalar yetersizdi. Bundan dolayı bu çalışmada dil ediniminin süreçleri, çocuk dilinin gelişimi ve dil bilimci ve psikologların görüşleri okuyucular için izah edilmiştir. Çalışma sürecinde, çocuklar oyun oynarken veya herhangi bir etkinlik içerisindeyken gözlemlendi ve çocukların çevreleriyle etkileşimi değerlendirilmiştir. Çocukların konuşma esnasında yaptıkları hatalar ve yetişkinlerin bu hatalara tepkileri analiz edilmiştir. Bunun sonucunda çocukların çoğunlukla büküm üzerinde hatalar yaptıkları ve bunun da çocukların etrafındaki insanların konuşma esnasında bu şekilde hatalar yaptıklarından kaynaklandığı görüldü. Ancak büküm sorununun olmadığı bölgelerde de çocukların yine bu şekilde hatalar yaptıkları gözlemlenmiştir. Çocukların bükümlü cümleleri daha geç edindikleri görülmüştür. Örnek olarak "Ez xwarim" cümlesi en sık karşılaşılan cümlelerden olmuştur. "Ez xwarim" yerine çocukların "min xwar" demesi gerekmektedir. Bükümlü cümlelerin edinimi çocuklar için biraz karmaşık olduğu fark edilmiştir. Çocukların, yeni bir şey öğrendiklerinde beyinlerinde biraz karışıklık meydana geldiği görülmüştür. Bununla beraber konuşma esnasında aşırı genelleme ve anlam daralması yaptıkları kaydedilmiştir. Tüm bu çalışma sonucunda ilk dil edinimi için kritik bir zamanın olduğu anlaşılmıştır ve bu zaman aşılmamalıdır aksi takdirde dil edinimi ergenlikten sonra zorlaşmaktadır. Anahtar kelimeler: Anadil, Dil Edinimi, Kritik Dönem, Dil Edinimi Süreçleri.