Theses supervised by Doç. Dr. Uğur Uzunkaya
10 theses · Erzurum Technical University
Kitâb-ı Üstüvânî (dil incelemesi-metin-dizin)
Bu çalışmada Muhammed b. Ahmed b. Muhammed eş-Şâmî el-Hanefî el-Üstüvânî (H.1017/1072) - (M.1608/1661)'nin vaazlarını içeren Kitâb-ı Üstüvânî adlı eserin dil bilgisi özelliklerinin incelenmesi ve neşrinin yapılması amaçlanmaktadır. Eser, Üstüvânî'nin ismini vermeyen bir öğrencisi tarafından kaleme alınmıştır. Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışma; giriş, dil incelemesi, metin ve dizin-sözlük olmak üzere beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle hayatlarında meydana gelen değişiklikler; Kur'an'ın Türkçeye tercümelerinin yapılması, Arapça ve Farsçanın Eski Anadolu ve Klasik Osmanlı Türkçesine etkileri üzerinde durulmuştur. Daha sonra Kitâb-ı Üstüvânî adlı eserin nüshaları tanıtılarak incelenen nüshanın tavsifi yapılmıştır. Son olarak da metnin kurulması ve dizinin oluşturulmasında uygulanan yöntem ele alınmıştır. İnceleme bölümünde, 18. yüzyıl Klasik Osmanlı Türkçesi özellikleri taşıyan, bununla beraber Eski Anadolu Türkçesinin imlâ, ses ve şekil özelliklerini de kimi yönlerden devam ettiren bu eserin imlâ, ses ve yapı bakımından ayırt edici yönleri metinden örneklerle irdelenmiştir. Metin bölümünde, eserin çeviri yazıya aktarımı yapılmıştır. Dizin bölümünde ise metnin sözlüğü oluşturulmuştur. Anahtar Kelimeler: Klasik Osmanlı Türkçesi, Kitâb-ı Üstüvânî, metin neşri, dil incelemesi
Tarihî Türk yazı dillerinde dinî terimler
Tarihî Türk Yazı Dillerinde Dinî Terimler isimli bu çalışma Orhon, Uygur, Karahanlı, Harezm ve Kıpçak dönemleri ile bu dönemlerden belli başlı seçme eserlerin taranmasıyla oluşturulmuş tematik bir söz varlığı incelemesidir. Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışma, Tarihî Türk Dili Sahasına Kısa Bir Bakış ve Tematik Söz Varlığı İncelemesi olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Tarihî Türk Dili Sahasına Kısa Bir Bakış adlı birinci bölümde yukarıda adı zikredilen dönemlerden, dönemlerin edebî eserlerinden bahsedilmiş ve bu dönemlere ait eserlerin kısa bir tanıtımı yapılmıştır. Çalışmanın esas kısmı olan ikinci bölümde ise; bu beş döneme ait dinî ifadeler çeşitli metinlerden taranarak tematik bir tasnife tabi tutulmuştur. Daha sonra dönemsel karşılaştırma yapılarak terimin hem geçtiği hem de geçmediği dönemler sırasıyla belirtilmiştir. Bu dönem karşılaştırmasıyla amaçlanan; ifadenin dil coğrafyasındaki gelişim evresini, köken bilgisini ve anlam alanının yüzyıllar geçtikçe nasıl değişime uğradığını göstermektir. Orta Asya Türk toplumlarının özellikle coğrafya münasebetiyle komşu milletlerle yaptığı her türlü etkileşimlerin, dinde yaşanan değişikliklerin kelimeler üzerinde nasıl bir etki bıraktığı bu dönemsel çalışmayla ortaya konmak istenmiştir. Örneğin belgü ifadesinin İslamiyet öncesi Türk toplumlarında "iz, işaret; alamet, nişan" gibi anlamlara gelirken İslamiyet'in kabulüyle birlikte "ayet" şeklinde tanıklanması, dinî bir anlama bürünmesi dinde meydana gelen değişikliğin dile de yansıdığının göstergesi olmuştur. Anahtar Kelimeler: Türklük incelemeleri, dinî terim, tematik söz varlığı incelemesi, etimoloji, morfoloji
Tarihî Türk yazı dillerinde yön adları
Tarihî Türk Yazı Dillerinde Yön Adları isimli bu çalışma Orhon, Uygur, Karahanlı, Harezm ve Kıpçak dönemleri ile bu dönemlerden belli başlı seçme eserlerin taranmasıyla oluşturulmuş tematik bir söz varlığı incelemesidir. Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışma, Tarihî Türk Dili Sahasına Kısa Bir Bakış ve Tematik Söz Varlığı İncelemesi olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümü oluşturan Tarihî Türk Dili Sahasına Kısa Bir Bakış başlığında yukarıda adı zikredilen dönemlerden, dönemlerin edebî eserlerinden bahsedilmiş ve bu dönemlere ait eserlerin kısa bir tanıtımı yapılmıştır. Çalışmanın asıl amacını kapsayan ikinci bölümde ise; bu beş döneme ait yön adları çeşitli metinlerden taranarak tematik bir tasnife tabi tutulmuştur. Daha sonra dönemsel karşılaştırma yapılarak terimin hem geçtiği hem de geçmediği dönemler sırasıyla belirtilmiştir. Bu dönem karşılaştırmasıyla amaçlanan; ifadenin dil coğrafyasındaki gelişim evresini, köken bilgisini ve anlam alanının yüzyıllar geçtikçe nasıl değişime uğradığını göstermektir. Çalışmanın kapsamı gösteriyor ki yön adları diğer milletle münasebette çok fazla etkilenmemiş sadece belli başlı (örneğin; şarḳ ~ ġarb gibi) sözcükler dile kazandırılmıştır. İncelenen bu beş dönemde sözcükler büyük oranda benzerlikler taşıdığı ve dönemlerin dil özellikleri ile küçük fonetik ve morfolojik farklılıklara uğradığı saptanmıştır. Anahtar Kelimeler: Tarihî Türk dili dönemleri, yön adları, tematik söz varlığı incelemesi, etimoloji, morfoloji.
Tercüme-i Envâr-ı Süheylî-i Kâtip çelebi (53b-105a)(dil incelemesi- metin- dizin)
Kelîle ve Dimne geçmişten bugüne kadar uzanan tarih boyunca farklı dillere tercüme edilerek birçok dilde kendine bir yer kazanmış ve bizler için kıymetli bir yer edinmiştir. Bu çalışmada Kâtip Çelebi'ye ait olan Tercüme-i Envâr-ı Süheylî-i Kâtip Çelebi adlı eserin dil bilgisi özelliklerinin incelenmesi ve neşrinin yapılması amaçlanmaktadır. Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışma; giriş, dil incelemesi, metin ve dizin-sözlük olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, Kelîle ve Dimne hakkında genel bir bilgi verilmiş devamında Kelîle ve Dimne'nin kısaca tercüme serüvenine yer verilmiştir. Daha sonra çalışmanın genel içeriği, kapsamı ve çalışmada kullanılan yöntem anlatılarak çalışmanın amacı vurgulanmıştır. İnceleme bölümünde, Eski Anadolu Türkçesinin İmla, ses ve şekil özelliklerini taşıyan, bununla beraber yer yer de Klâsik Osmanlı Türkçesinin İmla, ses ve şekil özelliklerini de kimi yönlerden devam ettiren bu eserin İmla, ses ve şekil bakımından ayırt edici özellikleri metinden örneklerle irdelenmiştir. Metin bölümünde, eserin çeviri yazıya aktarımı yapılmıştır. Dizin bölümde ise metnin sözlüğü oluşturulmuştur.
Tercüme-i Envâr-ı Süheylî-i Kâtip Çelebi (1b-53a) Dil incelemesi-metin-dizin
Bu çalışmada Kâtip Çelebi'ye (1017/1609-1067/1657) ait olduğu düşünülen esasen bir ahlâk ve siyaset kitabı olan Tercüme-i Envâr-ı Süheylî-i Kâtip Çelebi adlı tercüme eserin neşri yapılmış ve dil özellikleri incelenmiştir. İbnü'l-Mukaffa'nın Arapça tercümesinden Anadolu Türkçesine çevrilerek oluşturulmuş eserin nüshası incelenerek bir yüksek lisans tezi çalışması yapılmıştır. Çalışma; imla özellikleri, dil incelemesi, metin ve dizin-sözlük olmak üzere dört bölümden meydana gelmektedir. Giriş kısmında, hikâyecilik ve tercüme geleneği, eserin kaleme alındığı Klasik Osmanlı Türkçesi dönemi, dönemin çeviri eserlerinde Arapça ve Farsçanın yeri ile Anadolu ve Klasik Osmanlı Türkçesi üzerinde bıraktığı etkiler hakkında bilgi verilmiştir. Devamında eserin nüsha tavsifi yapılarak kim tarafından kaleme alındığı, kime ithaf edildiği ve ne zaman istinsah edildiğine değinilmiştir. Daha sonra esas kitabın genel hatları üzerinde durularak geçmişten bu güne kadar yapılan diğer çevirileri ve nüshalarına yer verilmiştir. İnceleme bölümünde, sözcüklerin imla, ses ve şekil özelikleri metinden örneklerle gösterilmiştir. Metin bölümünde, eser transkribe edilmiştir ve son olarak dizin bölümünde metnin sözlüğü oluşturularak çalışma tamamlanmıştır.
Eski Uygurca Sukhāvatīvyūha-Sūtra(giriş-metin-çeviri-açıklamalar-dizin)
Yüksek Lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışma Budist Uygur Edebiyatına ait dinî içerikli bir metni ihtiva etmektedir. Çalışmamızda Peter Zieme'nin "Uigurische Sukhāvatīvyūha-Fragmente" [= "Uygurca Sukhāvatīvyūha-Fragmanları"] ile Kōgi Kudara ve Peter Zieme'nin "Two New Fragments of the Larger Sukhāvatīvyūhasūtra in Uigur" [= "Uygurca Büyük Sukhāvatīvyūha-sūtra'nın İki Yeni Fragmanı"] makalelerindeki fragmanlardan yararlanılarak yeniden okuma yapılmıştır. Daha sonra Zekine Özertural'ın Alttürkische Handschriften [= Eski Türkçe El Yazmaları] adlı çalışmasında sunulan söz konusu metne ait daha önce yayımlanmamış yeni fragmanlar da çalışmaya dâhil edilmiştir. Bu çalışma 6 bölümden oluşmaktadır. "1. Giriş" bölümü Uygur Dönemi tarihi, edebiyatı ve dinî inanışlarıyla başlayıp; çalışmada izlenilen yöntem, eser üzerine yapılan çalışmalar, araştırma tarihçesi ve çalışmaya dâhil edilen fragmanların fiziki durumları gibi eser hakkında bilgilerle son bulmaktadır. "2. Eski Uygurca Metnin Yazı Çevirimi ve Harf Çevirimi" bölümünde 16 fragmanın 145 satır hacmindeki metinlerin yazı çevirisi ve harf çevirisine yer verilmiştir. "3. Eski Uygurca Metnin Türkiye Türkçesine Aktarımı" bölümünde metinlerin Türkiye Türkçesine çevirisine yer verilmiştir. "4. Eski Uygurca Metne İlişkin Açıklamalar" bölümünde metinler dil bilgisi, anlam bilgisi, Budist terimler bakımından incelenmiştir. Burada ayrıca metnimizin Çince eş değerleri Eski Uygurca ile mukayese edilerek Türkçeye çevrilmiştir. Orijinal metinle bağlamlı şekilde oluşturulan "5. Sözlük-Dizin" bölümü ve ardından "6. Sonuç" bölümüyle çalışmaya son verilmiştir.
Mensur hikayeler (dil incelemesi-metin-dize)
Bu çalışmada, Mensur Hikâyeler adlı eserin dil bilgisi özelliklerinin incelenmesi, metin ve dizininin ortaya konması amaçlanmaktadır. Eser, Eski Anadolu Türkçesi özellikleri taşıyan bir el yazmasıdır ve 13 mensur hikâyeden oluşmaktadır. Eserin, kim tarafından kaleme alındığı bilinmemektedir. Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışma giriş, imlâ, ses bilgisi, şekil bilgisi, metin ve dizin-sözlük olmak üzere altı bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında genel olarak çalışmanın içeriği anlatılarak çalışmanın amacı vurgulanmıştır. İmlâ, ses bilgisi ve şekil bilgisi kısmında metinden hareketle örnekler verilerek metnin dil incelemesi yapılmıştır. Metin bölümünde, metnin yazı çevirimi yapılmıştır. Dizin de ise metinde geçen bütün sözcükler madde başı kabul edilmiş, metnin analitik dizini yapılmış ve sözcüklerin metinde geçen anlamlarına yer verilmiştir.
Eski Uygurca Śrīcakrasaṃvaramaṇḍalābhisamaya (Metin-çeviri-açıklamalar-dizin)
Bu çalışma, Uygur Devleti'nin, Uygur Edebiyatı'nın, Budizm'in ve Śrīcakrasaṃvaramaṇḍalābhisamaya adlı metnin genel hatlarıyla tanıtılmasını ve özetlenmesini; Śrīcakrasaṃvaramaṇḍalābhisamaya adlı metnin transliterasyonunun ve transkripsiyonunun yapılmasını, Türkiye Türkçesine aktarımını, metne dair açıklamaların yapılmasını ve dizinin ortaya konmasını amaçlamaktadır. Eski Uygurca bu metin, kursiv yazılı yazmanın ilk metnidir ve 356 satırdan oluşmaktadır. Metnin bütünlüklü neşri Georg Kara ve Peter Zieme tarafından yapılmaktadır. Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışma yedi bölümden oluşmaktadır: Giriş, Uygur Devleti, Tibet Budizmi, metin, Türkiye Türkçesine aktarımı, metne dair açıklamalar ve dizin. Giriş kısmında metnin tesisi, imlȃ özellikleri ve çalışmanın yöntemi açıklanmaktadır. Uygur Devleti ve Tibet Budizmi kısmında Uygur Devletleri, Uygur Edebiyatı, Budizm'in ekolleri ve Tibet Budizmi ile ilgili bilgiler aktarılmaktadır. Metin kısmında metnin harf ve yazı çevirimi yapılmmaktadır. Metne dair açıklamalar kısmında ise başta Sanskritçe kelimeler olmak üzere önemli kelimeler, metindeki sırasına göre açıklanmaktadır. Dizin kısmında alfabetik olmak kaydıyla metindeki tüm kelimelerin anlamları verilerek geçtiği satırlar yazılmaktadır. Anahtar Kelimeler: Eski Uygurca, Śrīcakrasaṃvaramaṇḍalābhisamaya, Tibet Budizmi, Sa-skya
Anadolu Türçesiyle yazılmış İki Elfâz-ı Küfr üzerine inceleme (Dil incelemesi-metin-aktarma-dizin)
13-15. yüzyıllar arasında Eski Anadolu Türkçesi döneminde, Anadolu ve çevresinde edebî, ilmî ve dinî içerikli birçok eser kaleme alınmıştır. Bu dönem süresince özellikle dinî konulu olan tercüme ve telif eserlerin yoğunluk kazandığı görülmektedir. Bu çalışma kapsamında, Eski Anadolu Türkçesiyle Yazılmış İki Elfâz-ı Küfr adlı eserlerin dil özellikleri, neşrinin yapısı ve içeriği üzerinde durulmuştur. İslam inancından uzaklaştırıcı küfür sözlerini konu edinen söz konusu mensur eserler, kapsamlı bir tercüme ve dil incelemesi çerçevesinde ele alınmıştır. Yüksek lisans tez kapsamında ele alınan bu çalışma; giriş, dil incelemesi, metin aktarımı ve dizin olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. Tezin Giriş bölümünde eser ve dönem ile ilgili genel bilgiler sunulmuş ve çalışmanın amacı, kapsamı, önemi, kullanılan yöntem ve teknikleri açıklanmıştır. İkinci bölümde Eski Anadolu Türkçesinin imla, ses ve şekil bilgisi özellikleri üzerinde durulup ele alınan eserlerin dil yapısı, bu bağlamda değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde metnin aktarımı yapılmıştır. Dördüncü bölümde ise çalışmaya ilişkin dizin ve değerlendirmelere yer verilmiştir. Bu çalışma, hem dil tarihi çalışmalarına hem de Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait olan mensur eserlerin dil çözümlemesine katkı sunmayı hedeflemektedir. Anahtar Kelimeler: Eski Anadolu Türkçesi, Elfâz-Küfr, Dinî-Didaktik, Dil İncelemesi.
Revnak-ı Gülşen (inceleme-metin-aktarma-dizin)
Ziraat, insanlık tarihinin en eski uğraşlarından biri olarak sözlü ve yazılı kültür aracılığıyla kuşaktan kuşağa aktarılmıştır. Bu birikimin önemli kaynaklarından biri olan Felahat-nameler, ziraatın başlangıcından sonuna kadar tüm aşamalarını ele alan, tarımsal bilgi ve uygulamaları sistemli biçimde sunan eserlerdir. Klasik Osmanlı dönemi ziraat literatüründe yer alan bu metinler, dönemin dil özelliklerini, tarımsal terimlerini ve bilimsel anlayışını yansıtması bakımından büyük önem taşır. Çoğu tercüme yoluyla Türkçeye kazandırılan bu metinler arasında Türkçe telif eserlerin sayısı sınırlıdır. Bu çalışmamız, söz konusu sınırlı sayıdaki telif eserlerden biri olan ve manzum mensur bir eser olan Revnak-ı Gülşen adlı bir bahçe ziraatı metnini konu edinmektedir. Süleymaniye Kütüphanesi, İstanbul Millet Kütüphanesi, Topkapı Sarayı Kütüphanesi ve Berlin Kütüphanesi'nde olmak üzere toplam dört nüshası tespit edilen eserin incelenmesinde Berlin nüshası temel alınmıştır. Toplam dört bölümden oluşan eserin birinci bölümünde, dört mevsimin özellikleri dikkate alınarak toprak çeşitleri ve bu çeşitler arasındaki temel farklar incelenmiştir. İkinci bölümde, fidan ve çekirdek dikiminde doğru zaman, yer ve derinlik gibi faktörler ele alınmış; sağlıklı ve verimli ağaç yetiştirmenin temel kuralları detaylandırılmıştır. Üçüncü bölüm, ağaç bakımında önem taşıyan budama, aşılama ve bağlama işlemlerine ayrılmıştır. Eserin dördüncü bölümünde ise ağaç ve bitkilerde görülen hastalıkların tanınması, tedavi yöntemleri ve zararlılarla mücadele yolları anlatılarak sağlıklı gelişimin esasları ortaya konmuştur. Zengin bir söz varlığına sahip olan bu eser; bahçecilik, bitki adları, mevsim, renk ve astronomi terimleriyle dönemin insan-doğa ilişkisini belgeleyen çok boyutlu bir kaynaktır. Metin aktarımı, dil incelemesi, dizin ve kaynakçayı kapsayan bu çalışma, Klasik Osmanlı dönemi tarım kültürünü ve üretim süreçlerini bilim dünyasına kazandırmayı amaçlamaktadır.