Theses supervised by Prof. Dr. Erdoğan Boz
12 theses · Eskişehir Osmangazi University, Afyon Kocatepe University
Vesîletü'n-Necât'ta ad işletimi
Süleyman Çelebî'nin Vesîletü'n-Necât (Mevlid) adlı eseri, Türk edebiyatının en beğenilen, en sevilen, en çok okunan ve en çok istinsah edilen eseridir. Eski Anadolu Türkçesi'nin karakteristik özelliklerini taşıyan Vesîletü'n-Necât, bu tezde ad işletimi (biçimbirimler ve İşlevler) yönünden incelenmiştir. Alan yazınında gelenekselleşmiş bilimsel yöntem ile Vesiletü'n-Necat adlı eser üzerinde bir ad işletimi incelemesini amaçlayan bu çalışma, söz konusu eser üzerine yapılacak ilk dilbilgisel çalışmalardan biri olacaktır. Elde edilen veriler Eski Anadolu Türkçesi dilbilgisi çalışmalarına önemli bir bilimsel katkı sağlayacaktır. Ad işletimi, ad kök ve gövdelerine gelen biçimbirimlerle gerçekleşir. Ad işletimi biçimbirimleri "sözcük türünü değiştirmeyen biçimbirimler", "sözcük türünü değiştiren biçimbirimler" ve "yüklem yapıcı ve yüklemde görevli biçimbirimler" olmak üzere genel olarak üç başlıkta tasnif edilebilir. Bu çalışmada Vesîletü'n-Necât'taki ad işletimi söz konusu yöntemle incelenmiş ve Eski Anadolu Türkçesi için önemli veriler elde edilmiştir.
Türkçede gerektirim
Tümceler arası ilişkilerden biri olan gerektirim, biçimbilimsel anlambilimin bir ögesidir ve sözdizim ve anlambiliminin ara kesitinde yer alır. Gerektirim karşılıklı bir ilişki değildir. (A) tümcesi (B) tümcesini gerektirirken tersi (B) tümcesi (A) tümcesini gerektirmez. Gerektirim genellikle tek yönlü bir ilişki biçimiyken kimi durumlarda çift ve çok yönlü ilişkiler de sergileyebilir. Gerektirim; "⊨" veya " ⇒ " işareti ile sembolize edilir. Bu çalışma iki ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm Teorik Art Alandır. Bu bölümde Gerektirim ve Özellikleri (Gerektirim İlişkisinin Ters Yönü, Gerektirimin Niteliği, Gerektirimde Olumsuzlama, Gerektirimde Olası Evren) ve Gerektirimi Oluşturan İlişkiler (Küme İlişkisi, Alt Küme İlişkisi, Kümelerin Kesişimi İlişkisi; Bakışımlı Karşıtlık İlişkisi ve Zaman, Görünüş ve Kiplik İlişkisi) yer almaktadır. İkinci bölüm ise Uygulama bölümüdür. Bu bölümde Adalet Ağaoğlu'nun "Toplu Oyunlar III" adlı tiyatro eserinde Gerektirim Oluşturan İlişkilerin İncelenmesi ile Gerektirim- Karşıolgusallık ve Gerektirim-Önvarsayım Karşılaştırmaları yapılmıştır.
Spor haber metinleri üzerine karşılaştırmalı metindilbilimsel bir inceleme
Bu çalışmada, ulusal bir gazete arşivinden seçilen spor haber metinlerinin metindilbilimsel ölçütler kullanılarak çözümlemesinin yapılması ve ardından karşılaştırmaya gidilmesi amaçlanmıştır. Seçilen metinlerin aynı alandan ve farklı yazarlar tarafından yazılmış olmasına dikkat edilmiştir. Böylece benzer aşamalardan geçerek üretilen metinlerin metin yazarlarının üslubuyla nasıl birbirinden ayrıldığı ve metni nasıl farklılaştırdığı da görülmüş olacaktır. Çalışmanın birinci bölümünü kuramsal hazırlık oluşturmaktadır. Kuramsal hazırlık bölümünde metindilbilime gelene kadarki süreçte sözbilim ve biçembilimin metindilbilim için olan öneminden bahsedilmiş ardından metindilbilimin tarihçesi verilerek dilbilimin bir dalı olarak nasıl gelişmeye başladığı daha sonra bu alana kimlerin katkı verdiği anlatılmıştır. Metindilbilimin ortaya çıkışı konusunda özellikle Alman dilbilimcilerin büyük gayretleri olmuştur. Alain de Beaugrande ve Wolfgang Ullrich Dressler ise metindilbilim için temel teşkil eden ve metni anlama noktasında büyük kolaylık sağlayan yedi metinsellik ölçütü belirleyerek metnin yapısına dair birçok soruya cevap vermişlerdir. Beaugrande ve Dressler'in belirlemiş oldukları metinsellik ölçütlerinin açıklanmasıyla birlikte metindilbilimin yapısının nelerden oluştuğu ve bu yapıların metne olan katkılarının da açıklaması yapılmıştır. İkinci bölümde haberin ne olduğu, haber metni türlerinin nelerden oluştuğu açıklanmıştır. Bunlar içerisinde bilgi iletici veya açıklayıcı metin türü olan haber metinleri üzerinde durularak çalışmanın üçüncü bölümüne geçilmiştir. Uygulama bölümü olan üçüncü bölümde ise spor haber metinleri metindilbilimsel ölçütler kullanılarak çözümlenmiş ardından çözümlenen metinler karşılaştırılmıştır. Karşılaştırmalı genel değerlendirme ile metinlerin birbirinden farklılaşan ve benzer olan özellikleri sıralanmıştır.
Dede Korkut'ta gösterim
Deixis,"işaretlemek, gönderimde bulunmak" anlamlarına gelen Antik Yunancadan alıntı bir sözcüktür. Deixis terimi, Türkçede gösterim terimi olarak yaygınlaşmaktadır. Gösterim; ana dili öğreme, ikinci yabancı dil öğrenme, dillerarası çeviri, iletişim çözümlemeleri ve söylem-metin çözümlemeleri alanlarında anlam belirsizliklerini önlemek, ortadan kaldırmak açısından büyük önem taşır. Bu tür dilsel sorunları en aza indirgemek gösterimin görevidir. Gösterim, önceleyin felsefede dizinsel ifadeler (indexicals) olarak tartışılagelen bir kavram olmuştur. Felsefî yaklaşımlardan ayrışıp başlı başına dilbilimsel bir alan olan gösterimin dilbilimsel serüveni 19. yüzyılda başlamıştır. Gösterim, dilbilimin alt alanı olan edimbilim (pragmatics)in konusudur. Dilbilimciler gösterim konusu için anlambilimsel ve edimbilimsel araştırmalar yapmıştır. Bu araştırmalar büyük bir tipolojik araştırma niteliğinde olmayıp yeterli düzeye ulaşamamıştır. Bu çalışmada Türkçe ve yabancı alanyazın taraması yapılıp gösterim tanımlaması sunulmuştur. Daha sonra gösterim kuramı sınıflandırmalarına yer verilip Yule (1996) ve Levinson (2003)'ın gösterim kuramının alanyazınında önem arz eden yeri belirtilmiştir. Edimbilimsel bir konu olan gösterim kuramı; Türk dilinin, edebiyatının, tarihinin, kültürünün ve birçok yönden zenginliklerini bünyesinde barındıran Türkoloji için önem arz eden Dede Korkut'ta uygulanmıştır.
Vesîletü'n-Necât'ta eylem işletimi
Süleyman Çelebi'nin Vesîletü'n-Necât (Mevlid) adlı eseri, Türk edebiyatının en çok bilinen ve okunan eseridir. Eski Anadolu Türkçesi'nin karakteristik özelliklerini taşıyan Vesîletü'Necât, bu tezde eylem işletimi yönünden incelenmiştir. Alan yazınında gelenekselleşmiş bilimsel yöntem ile Vesîletü'n-Necât adlı eser üzerinde bir eylem işletimi incelemesini amaçlayan bu çalışma, söz konusu eser üzerine yapılacak ilk dilbilgisel çalışmalardan biri olacaktır. Elde edilen veriler Eski Anadolu Türkçesi dilbilgisi çalışmalarına önemli bir bilimsel katkı sağlayacaktır. Eylem işletimi, eylem kök ve gövdelerine gelen biçimbirimlerle gerçekleşmektedir. Eylem işletimi, Boz (2015) tarafından "sözcük türünü değiştirmeyen biçimbirimler", "sözcük türünü değiştiren biçimbirimler" ve "yüklem yapıcı ve yüklemde görevli biçimbirimler" olmak üzere genel olarak üç başlıkta tasnif edilmiştir. Bu çalışmada Vesîletü'n-Necât'taki eylem işletimi söz konusu yöntemle incelenmiş ve Eski Anadolu Türkçesi için önemli veriler elde edilmiştir.
Türkçede kesinlik
İnsanlar, yüzyıllardır kesinlik arayışı içerisinde olmuş ve bu arayış, başta felsefe olmak üzere hukuk, matematik, mantık ve dilbilim gibi birçok bilim alanının araştırma konusu hâline gelmiştir. Günlük yaşamın içinde de oldukça etkili olan kesinlik, iletişimde doğru anlaşılmayı sağlayarak ve karar verme süreçlerini kolaylaştırarak güçlü bir güven duygusu sağlamaktadır. İnsan doğasında bulunan merak, keşfetme arzusu, yaşamı anlamlandırma ve belirsizlikleri giderme çabası yüzyıllardır süregelerek bilgi edinme sürecinin temelini oluşturmuş, bu sebeple kesinlik ile bilgi doğrudan ilişkilendirilmiştir. Bilgi düzeyindeki derecelerden biri olan kesinlik; şüphe duyulmayan, emin olunan ve hiçbir tereddüdü içinde barındırmayan bilgiyi göstermektedir. Konuşur ifadesini daha açık ve seçik bir şekilde aktarmak için kesinlik işaretleyicilerini kullanmaktadır. Bu işaretleyiciler, iletişim anında konuşur ve dinleyici arasındaki bilgi alışverişinde yanlış anlaşılmaların önüne geçerek dilin gücünü ve etkisini artırmakta, istenen mesajı karşı tarafa doğru ve kesin bir şekilde iletilmesine yardımcı olmaktadır. Bu tez çalışmasında, öncelikle kesinlik kavramı geniş bir bakış açısıyla ele alınarak teorik alt yapı oluşturulmuş, ardından Türkiye Türkçesinde kullanılan kesinlik işaretleyicileri "Salkım Hanım'ın Taneleri" adlı film senaryosu üzerinde tespit edilmeye çalışılmıştır. Yapılan taramanın sonucunda kesinlik anlam alanını işaretleyen biçimbirimsel, biçim-sözdizimsel, sözlüksel-sözdizimsel (Adlar/Eylemler (Yüklem), Belirteçler, Ünlemler) olmak üzere birçok işaretleyici bulunmuş, diyalog içerisinde nasıl ve ne şekilde kullanıldığı gösterilmeye çalışılmıştır.
İlköğretim Türkçe dersi 6.sınıf öğretmen kılavuz kitabının Türkçe dersi öğretim programı dil bilgisi alanı açısından incelenmesi
Bu araştırmada İlköğretim 6. Sınıf Türkçe Dersi Öğretim Programı ile Öğretmen Kılavuz Kitabı dil bilgisi öğrenme alanı kapsamında karşılaştırmalı olarak incelenmiş, öğretmenlerin programa ve kılavuz kitaba yönelik görüşleri alınarak değerlendirilme yoluna gidilmiştir. Araştırmanın temel amacı 6. Sınıf Türkçe Dersi Öğretim Programı ile Öğretmen Kılavuz Kitabının dil bilgisi öğrenme alanı kapsamında içerik olarak örtüşüp örtüşmediğini belirlemek ve öğretmen görüşlerine dayalı olarak program ve kılavuz kitabının etkililiğini, verimliliğini ortaya koymaktır. Araştırma tarama modeline göre düzenlenmiştir. Araştırmada veri toplama aracı olarak beşli likert tipi anketten yararlanılmıştır. Ankette 16 soru yer almıştır. Anket 2009-2010 eğitim- öğretim yılında Trabzon ili Of ilçesinde 6. Sınıf Türkçe dersine giren 41 Türkçe öğretmenine uygulanmıştır. Elde edilen verilerin analizinde frekans analizi ve t testinden yararlanılmıştır. Araştırma verilerinin değerlendirilmesiyle İlköğretim 6. Sınıf Türkçe dersi Öğretmen Kılavuz Kitabının Türkçe Öğretim Programı dil bilgisi alanıyla uyumsuz olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu sonuçtan hareketle İlköğretim 6. Sınıf Türkçe Dersi Öğretmen Kılavuz Kitabının Türkçe Öğretim Programı dil bilgisi alanı dikkate alınarak yeniden düzenlenmesi ve uyumsuzluğunun giderilmesi gerekliliği bir zorunluluk olarak görülmektedir.Anahtar Kelimeler: Dil bilgisi, Öğretmen Kılavuz Kitaplarının verimliliği, Öğretim Programı
Türkçe öğretmenlerinin okul sözlüğü kullanma konusundaki tutum ve davranışları
Bu tezin amacı Türkçe öğretmenlerinin okul sözlüğü kullanma konusundaki tutum ve davranışlarını incelemektir. Tezin birinci bölümü, sözlüklerin tanımı ve sınıflandırılmasını ve Türk sözlükçülük tarihini içermektedir. İkinci bölüm ise okul sözlüklerinin sınıflandırma içindeki yerini ve başlıca özelliklerini açıklamaktadır. Tezin amacına ulaşmak için veri toplama aracı olarak anket formları kullanılmıştır. Veriler Afyonkarahisar il merkezindeki ilköğretim okullarında çalışan Türkçe öğretmenlerinin tamamına (80) uygulanmıştır. Veriler analiz edilirken frekanslar, t-testi ve çapraz tablolama kullanılmıştır. Çalışmanın sonuçlarına göre Türkçe öğretmenleri sözlük kullanma konusunda olumlu görüşlere sahip olmasına rağmen örnek davranışlara sahip değildir. Çalışma, okul sözlükleri konusunda önerilerle son bulmaktadır.
Tekirdağ ili Çorlu ilçesi özel zafer ilköğretim okulu 6 ve 7.sınıf öğrencilerinin yazım kurallarını kullanmada bilgi-beceri düzeylerini tespiti
Bu çalışma Tekirdağ İli Çorlu İlçesi Özel Zafer İlköğretim Okulu 6 ve 7.Sınıf öğrencilerinin yazım kurallarını kullanmada bilgi-beceri düzeylerini tespit etmek için yapıldı. Çalışmaya okuldaki bütün öğrenciler katıldı. Bu çalışma toplam 88 öğrenci üzerinde yapıldı.Yazım kurallarının bilgi-beceri oranlarını ölçmek için, belirlenen öğrencilere, geliştirilen bilgi beceri ölçme kriterleri uygulandı. Yapılan çalışma sonunda elde edilen veriler değerlendirildi. Bu sınıflardaki öğrencilerin yazım kurallarının kullanımındaki bilgi beceri düzeyleri çıkarılmış ve sonuçlar tablolara işlenmiştir.Sonuç bölümünde ise yazım kurallarının kullanımıyla ilgili değerlendirmeler yapılmıştır.
Türkiye Türkçesinde yüklem
Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci Bölümde (Yüklemin Tanımı, Özellikleri ve Yapısı) yüklemin tanımı yapılmış, yüklem olan sözcükler (isim, sıfat, zamir vd.) tek tek ele alınmıştır. Ayrıca yüklem türleri üzerinde durulmuştur.İkinci Bölümde, yüklemin durumu cümle çeşitlerine göre değerlendirilmiştir. Yüklemin türüne göre cümleler; isim ve fiil cümlesi, yüklemin yerine göre cümleler; kurallı ve devrik cümle, yapılarına göre cümleler; basit cümle, birleşik cümle, girişik cümle, karmaşık cümle ve ara cümle, anlamlarına göre cümleler; olumlu cümle, olumsuz cümle ve soru cümlesi alt başlıklarında işlenmiştir.Üçüncü Bölümde ise özne ? yüklem uygunluğu konusu ele alınmıştır.Anahtar Kelimeler: Cümle, cümlenin ögeleri, yüklem, özne-yüklem uygunluğu
Türkçede paradoks (teori ve inceleme)
Felsefeden beslenen paradoks; mantık, matematik, ekonomi ve edebiyat gibi pek çok bilim alanına konu olmuş bir terimdir. Paradoks, bir önerme veya ifadenin doğru kabul edildiğinde yanlış, yanlış kabul edildiğinde de doğru çıkması durumudur. Paradoks, içinde karşıtlık ve çelişkiyi bir arada barındırır. Özellikle dinî şiirlerde karşımıza çıkan bu karşıtlık ve çelişkinin hâkim olduğu paradoksal ifadeler, şairin Allah'a duyduğu aşktan dolayı istiğrak hâlinde gayriihtiyari söylediği sözlerdir. Söylenen sözler görünüşte anlamsız gibi görünse de paradoksal ifadeler, derin bir anlam hazinesine sahiptir. Mantıki paradokslarda iki tümcenin karşıtlığı ve çelişikliğinin bir kısır döngüye girmesi söz konusu iken paradoksal anlatımlarda zıtlıklardan doğan çelişkinin ötesindeki anlamı ortaya çıkarmak paradoksun bir anlamlılık ifade ettiğini gösterir. Bu yüzden paradoksal anlatımlarda çelişki sadece görünüştedir, anlam ise derinlerdedir. Sözde anlamsızlığın da bir anlamlılık ifade ettiğini gösteren paradoks, diğer edebî sanatlardan farklı olarak şair veya yazarların insan dilinin yetersizliği ve sınırlılığından dolayı tercih edilen edebî bir sanat ve biçemdir. Anahtar Kelimeler: paradoks, karşıtlık, çelişki, oksimoron, paradoksal ifadeler, paradoks türleri, şiirde paradoksal ifadeler.
Türkiye Türkçesinde iç duyu eylemleri
Bu çalışmanın teorik art alanı bir sözcük türü olarak eylemler, eylemlerin iç anlamsal özelliği olarak kılınış ve algılama yeteneği olarak duyular olmak üzere üç kavram / konu üzerinde şekillenmiştir. İnsanoğlu dünyayı algılamak ve anlamlandırmak için bir dizi karmaşık sistem geliştirmiştir ve bu sistemlerin başında duyu organları yer almaktadır. Duyu türleri konusunda yapılan geleneksel tasniflerin görme, işitme, tat alma, koku alma ve dokunma duyusu olmak üzere beş temel duyu (dış duyular) üzerinden yapıldığını söylemek mümkündür. Bununla birlikte dış duyuların yanında onlar kadar işlevsel olan iç duyular da vardır. Tasniflerde iç duyular; ısı (sıcaklık-soğukluk), ağrı (acı), kaşınma ve gıdıklanma, vibrasyon (titreşim), proprioseptif (pozisyon), sezgi, açlık ve tokluk, susuzluk, bulantı, miksiyon (işeme/idrar yapma) ve dışkılama, kusma, geğirme ve yellenme duyuları şeklinde sıralanmaktadır. Doğal olarak bu duyulara bağlı birçok eylem bulunmaktadır. Bu çalışmanın konusu iç duyuların güncel bir tasnifini yapmak ve bu tasniften yola çıkarak iç duyu eylemlerini tespit etmektir. Çalışmanın ikinci bölümünde söz konusu tasniften yola çıkılarak Türkiye Türkçesindeki iç duyu eylemleri, TDK Güncel Türkçe Sözlük'ten taranmış ve tespit edilen her bir eylemin kılınış özellikleri ayrıca verilmiştir. Buna göre on dört başlıktaki iç duyulardan tespit edilen toplam 268 eylemin; proprioseptif, ağrı, ısı, miksiyon ve dışkılama vd. duyu eylemleri şeklinde sıralandığı görülmüş ve bu eylemlerin kılınışlarına göre genellikle devinimli dönüşümsüz, devinimli olmayan dönüşümsüz, başlangıç dönüşümlü, anlık olmayan bitiş dönüşümlü ve anlık bitiş dönüşümlü özellikler gösterdiği belirlenmiştir.