Theses supervised by Prof. Dr. Kaşif Hamdi Okur
10 theses · Hitit University
Pezdevî ve Semerkandî örneğinde Hanefi fıkıh usûlünde icmâ
Fıkhın delillerinden üçüncü sırada gelen icmâ, kuvvetler sıralamasında ilk sırada yer almaktadır. İcmâ hem Kitap ve Sünnet ve hem de kıyas ve haber-i vâhit üzerine kurulduğu için bunların hepsine dâir bahisler içermekte ve bu yönüyle adeta bir çerçeve delil niteliğini almaktadır. Bu nedenle doğru bir fıkıh tasavvuru oluşturmak için icmâın tümüyle anlaşılması gerekmektedir. Bu çalışmada incelenmesi ve Hanefi fıkıh usûlü açısından konumlandırılması son derece önemli görülen iki müellifin, Pezdevî ve Semerkandî'nin icmâ anlayışları karşılaştırmalı olarak ortaya konulacaktır. Ayrıca bu çalışma Hanefi usûlünde icmâ teorisi hakkında genel bir değerlendirme niteliğindedir. Bu bağlamda icmâın tanımından icmâda neshin câri olup olmamasına kadar pek çok mesele, çalışmaya konu edilmiştir. Anahtar Kavramlar: Fıkıh, İcmâ, Kerâmet, Sahâbe, Müçtehit
İlaveli Mecmua-i Cedîde'de yer alan nikâh ve talak ile ilgili fetvâların transkribi ve tahlili
Bu tez, İlâveli Mecmua-i Cedîde'de (R. 1326, H. 1329, M. 1911) yer alan aile hukukunun evlenme (nikâh) ve boşanma (talak) ile ilgili fetvâlarını konu edinmektedir. Çalışma giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Temel amacımız, İlâveli Mecmua-i Cedîde'deki ilgili fetvâları transkribe etmek, nakillerini tercüme etmek ve ilgili fetvâları İslam hukuku açısından değerlendirmektir. Ancak daha önce fetvâ olgusunun tarihsel arka planı hakkında kısa bilgiler verilmiştir. Osmanlılar'da fetvâ uygulamaları, müftülük, şeyhülislamlık ve fetvâ eminliği gibi kurumsal yapılar incelenmiştir. Bu şekilde İlâveli Mecmua-i Cedîde'nin telif süreci öncesindeki tarihi süreç serimlenmiş ve İlâveli Mecmua-i Cedîde'nin telif süreci ele alınmıştır. Bunun dışında fetvâları veren Şeyhülislamların biyografileri, fetvâlarda atıf yapılan kaynakların tespiti de amaçlarımız arasındadır. İlâveli Mecmua-i Cedîde'nin evlenme (nikâh) ve boşanma (talak) bölümlerinde yer alan toplam fetvâ sayısı, evlenme (nikâh) ve boşanma (talak) kitabının kaç babtan oluştuğu, bablara göre fetvâ sayıları, Şeyhülislamlar'ın fetvâ sayıları gibi sayısal verilere yer verilmiştir. Bu bilgilerin bir arada gösterilebilmesi için bazı tablolar da eklenmiştir. Hanefî fıkhına göre verildiği tespit edilen fetvâların, Hukuk-i Aile Kararnamesi ile mukayese edilmesi de asli amaçlarımız arasındadır. Bu sebeple Hukuk-i Aile Kararnamesi'ndeki maddeler incelenmiş, Kararname ile İlâveli Mecmua-i Cedîde'de yer alan fetvâlardan hangilerinin düzenlediği, hangi konularda farklı uygulamaların getirildiği tespit edilmiştir. Hukuk-i Aile Karanamesi'nin ilgili maddelerine göre "nikah, vekil ve fuzûlînin nikahı, veliler, denklikler, reddetme (nikahın geçersiz kabul edilmesi), anlaşmalı boşanma ve talak" bablarındaki bazı fetvâların düzenlediği hususlarda değişikliğin yapıldığı görülmüştür. Kitâbu'n-nikâh'ta bir; vekil ve fuzûlînin nikâhı babında üç; veliler, denklikler ve reddetme babında on; Bâbu'l-Hul'î bir; Kitabu't-talak'ta ise bir fetvâ olmak üzere toplam on altı fetvâ düzenlenen hükümler tarafından değişikliğe uğramıştır.
İlaveli Mecmua-ı Cedide‟de Feraiz ile ilgili fetvaların tahlili
Bu tez, Osmanlı‟nın son döneminde Yakovalı Ali Mürteza tarafından derlenen Ġlaveli Mecmua‟-i Cedide isimli eserin feraiz bölümünü konu edinmektedir. Ġlgili bölümdeki Osmanlıca fetvalar transkripsiyon edilerek içerdiği fetvaların tahlili yapılmıĢtır. Tezde miri arazinin çıkarılan kanunlarla intikal hakkı sahiplerinin geniĢletildiği gözlemlenmiĢtir. Ayrıca incelediğimiz kitap ve yazıldığı dönemle alakalı bazı bilgilere ulaĢmayı hedeflemektedir. ÇalıĢma, GiriĢ ve iki ana bölümden müteĢekkildir. GiriĢ‟te, fetvanın ve fetva kitaplarının öneminden bahsedilmiĢ ve faydalanılan kaynaklara değinilmiĢtir. Birinci Bölüm‟de, fetva olgusu ve Osmanlı‟da fetva olgusu tartıĢılmıĢ ve fetvaları veren Ģeyhulislamların hayatı özetlenmĢtir. Ayrıca nakillerde kullanılan kitaplar tanıtılmıĢtır. Ġkinci Bölüm‟de ise, feraiz alakalı fefetvaların transkripsiyonu verilmiĢ, akabinde ilgili fetvaların değerlendirmelerine yer verilmiĢtir. Son olarak, ilgili bölümle alakalı genel bir değerlendirme kaleme alınmıĢtır.
II. Meşrutiyet Dönemi İslam Hukuku tartışmalarında Diyanet ve kaza kavramları
Tez çalışmamız Osmanlı son dönem kanunlaştırma faaliyetleriyle ortaya çıkan, II.Meşrutiyet dönemi fıkıh alanındaki tartışmaların ana konularından birini oluşturan diyanet ve kaza kavramları üzerinde yoğunlaşır. Tezimiz giriş ve iki bölüm halinde ele alınır. Giriş bölümü tez konumuzun önemi, tezin konusunun sınırlandırılması, sunumu ve tez araştırmasında izlenen metod ve yöntem hakkında bilgi verir, kaynaklara değinir. Birinci bölümde 'Kaza' ve 'Diyanet' kavramsal düzeyde, klasik fıkıh ve usul kaynaklarında yer aldığı şekliyle incelenir, tez konumuz çerçevesinde bazı ayrıntılara yer verilir. Bu bölümde başlıkla ilişkili hüküm teorisi ve fetva konuları ele alınır. İkinci bölüm, II. Meşrutiyet ve önceki dönem siyasi yapılanması tarihi arkaplanıyla birlikte ele alınarak diyanet-kaza ayrım sürecine yer verilir. II.Meşrutiyet dönemi kodifikasyon faliyetleriyle başlayan tartışmaların şekillendirdiği fıkhi yenileşme hareketlerine değinilir. Bu çerçevede düşünce dünyasının tanındık isimlerinin bu yenileşme hareketleriyle ortaya koyduğu metinler, diyanet ve kaza kavramıyla sınırlı tutulur. Ziya Gökalp, Halim Sabit, Mustafa Şeref, Mansurizade Said ve İzmirli İsmail Hakkı'nın kaleme aldığı diyanet ve kaza kavramlarını incelediği mecmualarda yayınlanan makaleleri mukayeseli bir şekilde analiz edilir.
İbn Nüceym'in el-Bahrü'r-Râik adlı eserindeki tercihlerinin değerlendirilmesi
Tebliğ sürecinden itibaren İslam'ın insanlar arasında hızlı bir şekilde yayılması, farklı birçok örf ve adetle karşılaşmasına; bu bağlamda çeşitli uygulama ve problemlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Fıkıh âlimleri bu problemleri çözüme kavuşturabilmek için ictihad etmişler ama birbirlerinden farklı sonuçlara varabilmişlerdir. Bu bağlamda mezhepler arasında ve mezhep içinde birçok farklı görüş ortaya çıkmıştır. Bu durum sonraki dönemde, ulemanın farklı içtihatlar arasında tercih yapmasını gerektirmiştir. İbn Nüceym ve onun el-Bahrü'r-râik adlı eseri hem Hanefî mezhebinde hem de İslam Hukuku alanında önemli bir yere sahiptir. Bu çalışmada müellifin mezkûr eserindeki tercihleri konu edinilmiştir. Çalışmadaki amaç; İbn Nüceym'in tercihlerini tespit ve tahlil edip, mezhep içi tercih mantığını nasıl uygulandığını göstermek, mezhep içi fıkhi tefekkürün uygulanış biçimini İbn Nüceym örneğinde ortaya koyarak literatürde katkı sağlamaktır. Bu bağlamda araştırma, müellifin son çalışması olan el-Bahrü'r-râik ile sınırlandırılmıştır. İlgili sınırlandırmaya rağmen, tezin amacına katkı sağlayacağı düşünülen yerlerde müellifin diğer eserlerine de başvurulmuştur. Belgesel Kaynak Tarama yöntemi kullanılarak tercihler belirlenmiş ve ardından bu tercihler arasından temsil gücü yüksek olan örnekler tespit edilerek değerlendirilmiştir. Çalışma giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın konusu, önemi, amacı kapsam ve sınırlılıkları gibi ön bilgiler verilmiştir. İlk bölümde İbn Nüceym'in hayatı, eserleri, ilmi yönü, şahsiyeti ve yaşadığı dönem betimsel olarak ele alınmıştır. İkinci bölümde tercih kavramı üzerinde durulmuştur. Bu konuda literatürde yer alan görüşler değerlendirildikten sonra, İbn Nüceym'in tercih kavramı hakkındaki düşünceleri eserlerine başvurularak ortaya konmaya çalışılmıştır. Üçüncü ve son bölümde ise eserde tespit edilen tercihler arasından temsil gücü yüksek olanlar, mezkûr eserin konu tasnifine göre ele alınarak değerlendirilmiştir. Sonuç bölümünde ise genel bir değerlendirme yapılarak elde edilen bulgular sunulmuştur.
İslam hukukunda bir irade beyanı olarak teâtî
Tabiatı itibariyle sosyal bir varlık olan insan, hayatın her alanında diğer insanlarla iletişim halindedir. Yazılı, sözlü ve fiili olmak üzere çeşitli yollarla gerçekleşen bu iletişim biçimlerinin hukuki sonuç doğurabilmesi, karşılıklı rızanın ortaya konulması şartına bağlıdır. Rızanın dışavurum şekilleri ise farklılık göstermektedir. Burada önemli olan kişinin içteki rızayı tereddüde mahal bırakmayacak şekilde ortaya koymasıdır. Bu olmadan herhangi bir şekilde hukuki hüküm tesisi mümkün değildir. Sözlü veya yazılı bir beyan olmaksızın yalnızca davranışla hukuki işlem tesisinin mümkün olup olmayacağı hususu öteden beri fukahânın gündeminde olmuş, mesele fıkıh literatüründe ayrıntılı olarak tartışılmıştır. Çağdaş dönemde ise konu oldukça yeni ve farklı boyutlar kazanmıştır. Özellikle konunun güncel açılımlarının varlığı, bu meselenin araştırma konusu olarak belirlenmesinde etkili olmuştur. Çalışma giriş, iki bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Girişte konunun önemi, amacı, sınırları ve kaynakları hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde, teâtînin hukuki niteliğinin iyi kavranmasına katkı sunacağı öngörüsüyle kavramsal çerçeve ortaya konulmuş, teâtînin benzer kavramlarla olan ilişkisine temas edilmiş ve hukuki niteliği itibariyle teâtî konusu ele alınmıştır. İkinci bölümde, dört fıkıh mezhebi eksen alınmak suretiyle klasik fıkıh doktrininde teâtî konusundaki tavırlar ve hükümler tespit edilmiş, ardından modern dönemde ortaya çıkan teâtî açılımlarına temas edilmiştir. Nihayet bu çalışma neticesinde oluşan tespit ve kanaatler, sonuç kısmında ifade edilmiştir
Klasik ve modern dönem usul yazımında icmâ anlayışı ve mukayesesi
Kur'an ve sünnetten sonra üçüncü delil olarak ele alınan icmâ, temel şer'î deliller arasında yer almaktadır. Bu denli önemli olan icmâ, usûl alimleri tarafından incelenmiş ve farklı değerlendirmelere tabi tutulmuştur. İcmâın hakkında doğru değerlendirme yapılabilmesi için geçmişten günümüze icmâın nasıl anlaşıldığını anlamak gerekmektedir. Bu çalışmamızda icmâ kavramının daha net anlaşılması için klasik ve modern dönem usûl alimlerinin icmâ anlayışları tespit edilmeye çalışılmış ve birbiriyle mukayese edilmek suretiyle geçmişten günümüze icmâ tasavvuru aktarılmaya çalışılmıştır. Çalışma iki ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, klasik dönemin temel usul eserlerinden seçilen temsil gücü yüksek örnekler incelenerek Pezdevî, Gazzâlî, İbn Kudâme, Karâfî, Şevkânî, es-Sübkî ve Bihârî'nin icmâ anlayışları ele alınıp birbiri ile mukayese edilmiştir. İkinci bölümde ise, modern dönemdeki usul literatürü arasında seçilen eserler çerçevesinde Abdülvehhâb Hallâf, Muhammed Ebû Zehre, Abdülkerîm Zeydân ve Zekiyüddin Şâban'ın icmâ anlayışları incelenip birbiri ile mukayese edilmiştir. Daha sonra, klasik ve modern dönem arasındaki benzerlikler ve farklılıklar ortaya konmak suretiyle, icmâ anlayışının tarihi süreç içerisindeki nasıl ele alındığı tespit edilmiştir. Çalışma neticesinde şu kanaate ulaşılmıştır: Klasik dönemde genel kanaat icmâın hüccet olması ve her dönemde gerçekleşmesi yönündedir. Modern dönemde ise icmâın şer'î bir delil olması hakkında ihtilaf yok iken genel kanaat sahâbe döneminden sonra icmâın gerçekleşmesinin mümkün olmaması yönünde olmuştur. Şevkânî ise herkesten farklı bir tutum sergileyerek icmâın hüccet dahi olmadığını ifade etmiştir. Araştırmaya konu olan müelliflerin icmâ algılarında bazı farklılıklar olduğu gözlemlenmektedir. Nitekim icmâın şartları ve rükünleri hakkındaki detaylarda birçok ihtilaf bulunmaktadır. Bu durum ise icmâın, dinin temel meselelerini koruma altına alma işlevine sahip olduğunu, dinin temel meselelerin dışındaki konularda ise ideal manada icmâın gerçekleşmesinin tartışmaya açık olduğu sonucuna ulaştırmaktadır.
Pezdevî ve Semerkandî örneğinde Hanefi fıkıh usûlünde icmâ
Fıkhın delillerinden üçüncü sırada gelen icmâ, kuvvetler sıralamasında ilk sırada yer almaktadır. İcmâ hem Kitap ve Sünnet ve hem de kıyas ve haber-i vâhit üzerine kurulduğu için bunların hepsine dâir bahisler içermekte ve bu yönüyle adeta bir çerçeve delil niteliğini almaktadır. Bu nedenle doğru bir fıkıh tasavvuru oluşturmak için icmâın tümüyle anlaşılması gerekmektedir. Bu çalışmada incelenmesi ve Hanefi fıkıh usûlü açısından konumlandırılması son derece önemli görülen iki müellifin, Pezdevî ve Semerkandî'nin icmâ anlayışları karşılaştırmalı olarak ortaya konulacaktır. Ayrıca bu çalışma Hanefi usûlünde icmâ teorisi hakkında genel bir değerlendirme niteliğindedir. Bu bağlamda icmâın tanımından icmâda neshin câri olup olmamasına kadar pek çok mesele, çalışmaya konu edilmiştir. Anahtar Kavramlar: Fıkıh, İcmâ, Kerâmet, Sahâbe, Müçtehit
Pezdevî ve Semerkandî örneğinde Hanefi fıkıh usûlünde icmâ
Fıkhın delillerinden üçüncü sırada gelen icmâ, kuvvetler sıralamasında ilk sırada yer almaktadır. İcmâ hem Kitap ve Sünnet ve hem de kıyas ve haber-i vâhit üzerine kurulduğu için bunların hepsine dâir bahisler içermekte ve bu yönüyle adeta bir çerçeve delil niteliğini almaktadır. Bu nedenle doğru bir fıkıh tasavvuru oluşturmak için icmâın tümüyle anlaşılması gerekmektedir. Bu çalışmada incelenmesi ve Hanefi fıkıh usûlü açısından konumlandırılması son derece önemli görülen iki müellifin, Pezdevî ve Semerkandî'nin icmâ anlayışları karşılaştırmalı olarak ortaya konulacaktır. Ayrıca bu çalışma Hanefi usûlünde icmâ teorisi hakkında genel bir değerlendirme niteliğindedir. Bu bağlamda icmâın tanımından icmâda neshin câri olup olmamasına kadar pek çok mesele, çalışmaya konu edilmiştir. Anahtar Kavramlar: Fıkıh, İcmâ, Kerâmet, Sahâbe, Müçtehit
Zileli Muharrem Efendi ve fıkhî görüşleri
Osmanlı Devleti'nin altın çağını yaşadığı dönem olan XVI. yüzyılda, birçok ilim ve fikir insanı yetişmiştir. Çok fazla tanınmamakla birlikte bunlardan biri de Zileli Muharrem Efendi'dir. Muharrem Efendi, dilbilimciliği ve mutasavvıf kimliğinin yanı sıra; eserlerinden anlaşıldığı üzere fıkıh ilmi bakımında da ön plana çıkmaktadır. Özellikle fıkıh ilmi açısından ele alınan eserleri, Muharrem Efendi'nin fıkıh ilmine olan vukufiyetini bizlere göstermektedir. Bu çalışmada; Muharrem Efendi'nin fıkıh ilmiyle ilgili yazdığı eserler tespit edilip içerikleri incelenmiş ve bu eserlerde işaret ettiği usûl ve fürû kaideleri ile vermiş olduğu fetvalardan yola çıkılarak onun 'Fıkhî görüşleri' ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışma, giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, Muharrem Efendi ile ilgili genel bilgiler verilerek hakkında yapılan çalışmalar tespit edilmiş ve bu çalışmanın, amacı ve önemi gibi unsurları açıklanmıştır. Birinci bölümde, Muharrem Efendi'nin yaşadığı dönem hakkında bilgiler ile bu dönemde yetişmiş bazı ilim adamlarına işaret edilmiş akabinde ise müellifin hayatı ve "Sivâsîler" olarak bilinen ailesi tanıtılmıştır. Bu ailenin, Kadızâdeliler ile meşhur tartışmasına da yer verilerek tartışmanın genel maddeleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu bölümde Muharrem Efendi'nin eserlerinden fıkıh ilmiyle ilgili olanları tespit edilmiş ve bu eserlerin katalog bilgilerine de yer verilmiştir. İkinci bölümde ise belirlenen bu eserler incelenmiş ve eserlerde işaret edilen kaideler ve fıkhî görüşler tespit edilerek maddeler halinde sunulmuştur. Çalışmada, Muharrem Efendi'nin fıkıhla ilgili "Cübbü'l-mesâil, Umdetü'n-Nisâ, Risâle Müteallika bi-Delili Hurmeti'r-Rada', Zelletü'l-ḳārî bi-ʿİnâyeti'r-Rabbi'l-Bârî, Hediyyetü'ṣ-ṣuʿlûk fî şerḥi Tuḥfeti'l-mülûk, Risâle-i Şükriyye ve Tenbîhü'l-gāfilât" adlı eserleri nitel araştırma ve içerik analizi yöntemiyle incelenmiştir. Çalışma yapılırken öncelikle Muharrem Efendi ile ilgili yapılan tüm çalışmalar taranmış ve tetkik edilmiştir. Daha sonra yazmış olduğu tüm eserlerine yazma eser katalogları taranarak ulaşılmış, akabinde ise eserlerinin fıkıh ile ilgili olanları tespit edilerek Yazma Eserler Kurumu Başkanlığından temin edilmiş ve detaylı olarak incelenmiştir. İzlenen bu yöntemle Muharrem Efendi ile ilgili literatüre hakim olunması amaçlanmıştır. İncelemeye konu olan fıkıh eserlerinde yer alan fıkhî kaideler ve görüşler tespit edilmiştir. Tespit edilen bu kaidelerin, fıkıh usûlü alanına ait olanlarının yanı sıra; ibâdât, muâmelât, ukûbât ve ahkâmü's-sultâniyye gibi fıkhın farklı alanlarına ilişkin fürû kaideleri de kapsadığı görülmüştür. Bu kaidelerin özellikle ibâdât, muâmelat ve ukûbât alanına yoğunlaştığı da söylenebilir. İncelenen eserlerde; toplamda 93 adet kaide ve fıkhî görüşlere ulaşılmıştır. Tespit edilen bu kaide ve görüşler ilgili bölümlerde sistematik olarak sunulmuştur. Muharrem Efendi'nin eserlerinde sıkı bir Hanefi mezhebi müntesibi olduğu görülmüş ancak hanefi mezhebinde genel kabul gören bazı konularda farklı yorum ve tercihlerde bulunduğu da tespit edilmiştir. Literatürde Muharrem Efendi'nin fıkıh ilmiyle ilgili eserlerini ele alan bazı çalışmalar bulunmaktadır. Ancak bu çalışmada, Muharrem Efendi'nin fıkıh ilmi alanında yazdığı bütün eserlerinin incelenmesi, Arapça ve Osmanlıca türkçesi halinde bulunan bu eserlerin genel bir muhtevâsının verilmiş olması, Muharrem Efendi ile ilgili yapılacak olan çalışmalara katkı sağlayacaktır. Bu çalışmada ayrıca, fıkıh kaideleri ve fıkhî görüşleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kavramlar: Zileli Muharrem Efendi, 16. Yüzyıl, Fıkıh Usûlü Kaideleri, Fıkhî Görüşler, Fetva. Bilim Kodu: 60403