Theses supervised by Prof. Dr. Yusuf Calayır
12 theses · Fırat University
Yığma yapıların çevresel titreşim verileri kullanılarak deprem davranışının incelenmesi: Adana Büyük Saat Kulesi örneği
Tarihi yapılar kültürel miras özelliğine sahip korunması gereken yapılardır. Yapısal davranışı birçok değişkene bağlı olan tarihi yapıların sonlu elemanlar yöntemler ile modellenmesinde birçok kabul yapılmakta ve kabuller çoğu zaman yapının gerçek davranışını yansıtmamaktadır. Bu yapıların deprem etkisindeki davranışlarının doğru bir şekilde belirlenebilmesi için deneysel verilere bağlı olarak sonlu elemanlar modellerinin güncellenerek kullanılması önem arz etmektedir. Bu çalışmada uygulama örneği olarak seçilen tarihi bir yığma yapı olan Adana Büyük Saat Kulesinin, başlangıç sonlu elemanlar modeli oluşturularak bu modele ait doğal frekanslar ve mod biçimleri belirlenmiştir. Daha sonra Operasyonel Modal Analiz yöntemi kullanılarak bu yapının deneysel ölçümleri yapılmış, mevcut duruma ait doğal frekanslar ve mod biçimleri belirlenmiş, bu deneysel mod ve frekanslara bağlı olarak yapının başlangıç sonlu elemanlar modeli güncellenmiştir. Güncellenen sonlu elemanlar modele ait doğrusal olmayan malzeme parametreleri doğrusal olmayan davranışı yansıtacak şekilde belirlenmiş ve bu modelin statik itme ve deprem etkisindeki zaman tanım alanı analizleri gerçekleştirilmiştir. Zaman tanım alanı analizlerinde kullanılmak üzere dört farklı deprem dikkate alınmış, her bir depremin iki yatay bileşeni, TBDY-2018'de tanımlanan DD2*1.3 ve DD3*1.3 deprem düzeyli tasarım spektrumlarına göre ölçeklendirilmiş ve yapıya uygulanmıştır. Aynı depremin iki yatay bileşen 90°döndürülerek yapıya tekrar uygulanmıştır. Tepki büyüklükleri olarak, tepe yer değiştirmesi ve taban kesme kuvvetinin zamanla değişimleri, güç tükenmesi öncesi yanal yer değiştirmenin yükseklik boyunca değişimi ve hasara bağlı olarak oluşan plastik şekil değiştirme bölgeleri değerlendirilmiştir. Farklı deprem kayıtlarının ve uygulama doğrultularının sonuçlar üzerindeki etkinliği irdelenmiştir.
Harç ve örgü tipinin yığma duvarların mekanik parametrelerine etkisi ve nümerik olarak değerlendirilmesi
Bu tez çalışmasında, harç ve örgü tipinin yığma duvarların mekanik parametrelerine etkisini araştırmak amacıyla, içeriğinde farklı karışım oranlarında çelik lif bulunan harçlar ile farklı derz kalınlıklarına ve örgü tiplerine sahip olan duvar elemanları oluşturulmuştur. Bu duvar elemanları diyagonal basınç testine tabi tutularak mekanik parametreler bakımından en iyi davranışı gösteren (optimum) duvar elemanı belirlenmiştir. Daha sonra, optimum duvar elemanının sonlu eleman model çözümleri gerçekleştirilmiştir. Deneysel çalışmalar kapsamında öncelikle kum, yığma birimi (dolu harman tuğlası) ve harç birimi için birtakım fiziksel ve mekanik deneyler gerçekleştirilmiştir. Daha sonra bu birimler kullanılarak, dört farklı harç tipi, üç farklı derz kalınlığı ve üç farklı örgü tipi için toplamda 108 adet duvar elemanı oluşturulmuş ve ilgili duvar elemanları diyagonal basınç testine tabi tutulmuştur. Testler sonucunda, her bir duvar elemanının göçme biçimleri ve süneklik kapasitesi, maksimum kayma mukavemeti, maksimum yer değiştirme miktarı ve göçme yükü gibi mekanik parametreleri elde edilmiştir. Bu mekanik parametreler bakımından en iyi davranışı gösteren duvar elemanı (optimum duvar elemanı) belirlenmiştir. Sonlu eleman model çalışmaları kapsamında, deneysel çalışmalar ile belirlenen optimum duvar elemanının mikro ve makro modelleme teknikleri ile sonlu eleman modelleri oluşturulmuştur. Duvar elemanının doğrusal olmayan davranışı için Drucker Prager kriteri kullanılmıştır. Sonlu eleman modellerine ait çözümler deneysel sonuçlarla karşılaştırılarak, bu çözümlerin etkinlikleri irdelenmiştir.
Çok katlı yapıların farklı paket programlar ile deprem performanslarının incelenmesi
Mevcut veya yeni tasarlanacak yapıların depreme dayanıklı olması, can ve mal kaybı açısından büyük önem arz etmektedir. Bu da ancak güncel deprem yönetmelikleri konusunda birikimli mühendislerin yapacağı tasarım ve değerlendirmelerle mümkündür. TDY 2007'de mevcut yapıların değerlendirilmesinde kullanılacak yöntemler doğrusal ve doğrusal olmayan yöntemler olarak tanımlanmaktadır. Doğrusal olmayan yöntemler; artımsal itme analizi ve zaman tanım alanında doğrusal olmayan hesap yöntemi olarak ifade edilmiştir. İtme analiz yöntemleri, Artımsal eşdeğer deprem yükü yöntemi (tek modlu) ve artımsal mod birleştirme yöntemi (çok modlu) olarak tanımlanmıştır. Bu tezde, doğrusal olmayan analiz yöntemleri olan artımsal eşdeğer deprem yükü yöntemi ve doğrusal olmayan zaman tanım alanı yöntemi kullanılmıştır. Bu çalışmada ilk olarak, betonarme 8 katlı tasarlanan bir yapının tek modlu artımsal itme analizi ile performans değerlendirmesi SAP2000 ve ProtaStructure programları kullanılarak yapılmıştır. Her iki programdan elde edilen sonuçlar birbirleri ile karşılaştırılmıştır. Daha sonra aynı yapının, SAP2000 programı ile doğrusal olmayan zaman tanım alanı hesap yöntemiyle analizi yapılmıştır. Bu yöntemle elde edilen sonuçlar, artımlı itme analizi yönteminin sonuçları ile karşılaştırılmış ve iki yöntemin sonuçları arasındaki tutarlılık değerlendirilmiştir. Doğrusal olmayan zaman tanım alanı hesap yöntemiyle yapılan analizde, tasarım ivme spektrumuna uyumlu olacak şekilde ölçeklendirilen gerçek depremlere ait üç adet kayıt kullanılmıştır.
Kat adetleri farklı bina türü yapıların deprem performanslarının doğrusal olmayan analiz yöntemleri ile irdelenmesi
Ülkemizin deprem kuşağında yer alıyor olması binaların depreme dayanıklı olarak inşa edilmesini azami düzeyde önemli hale getirmektedir. Son yıllarda ülkemizde meydan gelen büyük depremlerden alınan dersler neticesinde, yeni inşa edilecek yapıların depreme dayanıklı tasarımı, mevcut yapıların ise deprem etkisinde oluşması beklenen hasar durumlarının belirlenmesi ile ilgili konular yeniden gözden geçirilmiştir. Bu çalışmaların sonucu olarak da performansa dayalı tasarım ve değerlendirmeyi esas alan bir çalışma alanı doğmuştur. Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik 2007'de (DBYBHY'07) doğrusal ve doğrusal olmayan hesap yöntemleriyle yapıların deprem performanslarının belirlenmesi konusunda detaylı bilgiler verilmiştir. Bu çalışmada Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları (TS500) ve DBYBHY'07 kurallarına uygun olarak tasarlanmış, kat planları aynı kat sayıları farklı 3 binanın Artımsal Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi (AEDYY) ve Zaman Tanım Alanında Doğrusal Olmayan Analiz yöntemleri (ZTADOA) ile deprem performans analizleri yapılmıştır. Yapı sistemlerinin analiz sonuçları kat adetlerinin etkisi açısından her bir yönteme göre ayrı ayrı irdelenmiştir. Ayrıca aynı kat adedine sahip binalar için iki yöntemden elde edilen çözümler birbirleri ile karşılaştırılmıştır. Çözümlerde SAP2000 programı kullanılmıştır.
Betonarme yapıların çevresel titreşim verileri kullanılarak dinamik davranışının incelenmesi
Binalar, köprüler ve barajlar gibi birçok mühendislik yapıları işlevleri gereği bulundukları bölgedeki toplumların sosyal ve iktisadi hayatlarında büyük bir öneme sahiptirler. Bu yapıların uzun süreli hizmet verebilmeleri, bunların dinamik davranışlarının iyi bilinmesine, gerektiğinde onarım ve güçlendirilmelerinin yapılmasına bağlıdır. Yapıların dinamik karakteristikleri ya da modal parametreleri (doğal frekansları, mod şekilleri ve sönüm oranları), dinamik davranışlarını belirlemede/tahmin etmede önemli araçlardır. Günümüzde teorik ve deneysel yöntemler kullanılarak yapıların dinamik karakteristikleri belirlenebilmektedir. Bu çalışmada; Elazığ ili Doğukent mahallesinde betonarme olarak inşa edilen Karabulut Sitesi A bloğunun çevresel titreşim verileri kullanılarak dinamik karakteristikleri (doğal frekansları, mod şekilleri ve sönüm oranları) belirlenmiş ve yapının sonlu eleman modeli güncelleştirmesi yapılmıştır. Önce proje verileri kullanılarak başlangıç analitik modeli oluşturulmuş ve buna bağlı olarak yapının dinamik karakteristikleri belirlenmiştir. Daha sonra Operasyonel Modal Analiz yöntemi ile yapının gerçek dinamik karakteristikleri elde edilmiştir. Sayısal ve deneysel yöntem çözümleri karşılaştırılarak, yapının sonlu eleman modeli güncelleştirilmiştir.
Yapıların statik ve dinamik yükler etkisindeki doğrusal olmayan davranışlarının incelenmesi
Mevcut deprem yönetmeliklerinde yer alan lineer statik yöntemler, uygulama mühendislerince binaların analiz ve tasarım amaçları için sıkça kullanılmaktadır. Bununla birlikte, deprem yükü azaltma katsayısı kullanılarak azaltılmış bir deprem yüküne göre tasarlanmış binaların, tasarım depremine maruz kaldıklarında elastik ötesi bir davranış göstermeleri beklenmektedir. Şiddetli bir deprem altında göçmeyi önlemek için bir binanın yeterli dayanım ve sünekliğe sahip olması istenir. Mevcut deprem yönetmeliklerine göre tasarlanmış bir binanın güvenliği elastik olmayan uygun bir analiz yöntemiyle de belirlenebilir. Binaların doğrusal olmayan modellemesi yapılırken, genellikle toplanmış ve yayılı plastik mafsal modelleri kullanılmaktadır. Bu tez çalışmasında betonarme yapıların statik ve dinamik yükler altındaki davranışı yayılı plastik mafsal modeli (fiber eleman modeli) kullanılarak incelenmiştir. Tez çalışmasının birinci bölümünde betonarme malzemenin özellikleri, binaların deprem davranışını etkileyen parametreler, çalışmasının amacı ve kapsamı ifade edilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde yayılı ve toplanmış plastik mafsal modellerini kullanarak yapılan çalışmalar sunulmuştur. Çalışmanın üçüncü bölümünde yapı sistemlerinin doğrusal olmayan davranışları ve nedenleri hakkında bilgi verilmiştir. Tez çalışmasının dördüncü bölümünde yayılı plastik mafsal ve toplanmış plastik mafsal modelinin teorik kısmı ile ilgili bilgi verilmiştir. Çalışmanın beşinci kısmında yayılı ve toplanmış plastik mafsal modellerini kullanarak sayısal uygulamalar yapılmıştır. Bunun için birbirinden farklı, betonarme yapılar tasarlanarak doğrusal olmayan dinamik ve statik itme analizleri yapılmıştır. Dinamik analizler için seçilen ivme kayıtları kullanılmıştır. Tez çalışmasının birinci nümerik uygulamasında, toplanmış plastik mafsal ve yayılı plastik mafsal modelleri kullanılarak çerçeveli bir sistemin statik itme analizleri farklı yanal yük şekilleri için yapılmış ve bu mafsal modelleri için bir karşılaştırma yapılmıştır. İkinci sayısal çalışmada ise, seçilen bir çerçeve sisteminde yayılı plastik mafsal modeli kullanılarak zemin sınıfı etkisinin oluşturduğu hasarlar incelenmiştir. Bunun için Türk Deprem Yönetmeliği'nde (DBYBHY–2007) zemin sınıfları için tanımlanan tasarım spektrumlarına göre seçilen deprem kayıtları ölçeklendirilmiş ve doğrusal olmayan dinamik analizleri yapılmıştır. Analizler sonucunda seçilen yapı modelinde oluşan hasarlar belirlenmiştir. Ayrıca bu yapı modellerinin statik itme analizi yapılarak, doğrusal olmayan dinamik analiz sonuçlarıyla karşılaştırılmıştır. Üçüncü sayısal uygulamada, betonarme yapı sistemlerinin artan yanal statik yükler altındaki davranışı yönetmeliğe uygun sargı donatısının bulunup bulunmaması ve farklı beton basınç dayanımları dikkate alınarak yayılı plastik mafsal modeliyle incelenmiştir. Bunun için 11 katlı, 4 açıklıklı sırasıyla C20, C25, C30 ve C35 beton dayanımlarına sahip betonarme yapı sistemleri tanımlanmıştır. Seçilen bu yapı sistemlerinin kolon ve kirişlerindeki sıklaştırmalar DBYBHY–2007'ye uygun ve uygun olmayan şekilde dikkate alınarak karşılaştırmalar yapılmıştır. Dördüncü sayısal çalışmada ise, Türk Deprem Yönetmeliği ve Eurocode–8 yönetmeliğinde tanımlanan tasarım spektrumları kullanılarak bir karşılaştırma yapılmıştır. Bunun için her iki yönetmelikte tanımlanan tepki spektrumlarına göre seçilen deprem kayıtları ölçeklendirilmiş ve yayılı plastik mafsal modeli kullanarak doğrusal olmayan dinamik analizler yapılmıştır. Yapısal hasarlar, elde edilen sonuçlara göre değerlendirilmiştir. Bu tez çalışmasıyla, betonarme yapıların doğrusal olmayan statik ve dinamik analizlerinde yayılı plastik mafsal modelinin uygulanabilirliği gösterilmeye çalışılmış ve gelecek çalışmalara kaynak olması hedeflenmiştir.
Betonarme yapıların deprem performanslarının değerlendirilmesi
Çalışmada, betonarme yapıların deprem performanslarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Yapıların taşıyıcı eleman kesitlerinin doğrusal olmayan davranışı için plastik mafsal kabulü benimsenmiştir. Plastik mafsal kabulüne göre düzlem çerçevelerin statik itme analizi ile gerçek ivme kayıtlarının Deprem Yönetmeliği elastik tasarım ivme spektrumuna göre ölçeklendirilmesi için iki ayrı yazılım hazırlanmıştır. Parametrik çalışma kapsamında, bina türü yapılarda sıkça rastlanan iki düzensizlik durumu incelenmiştir. Bu düzensizlikler; çevre çerçeve kirişinin olmaması ve yumuşak kat düzensizliği durumlarıdır. Çevre çerçeve kirişi bulunmayan binanın doğrusal olmayan itme analizi yapılarak, çevre çerçeve kirişi bulunan esnek ve rijit diyaframlı bina çözümleriyle karşılaştırılmıştır. Yumuşak kat düzensizliğini incelemek amacıyla, farklı zemin kat yükseklikleri olan üç adet düzlem çerçevenin doğrusal olmayan itme analizi yapılmış ve sonuçlar biri biriyle karşılaştırılmıştır.
Yığma yapıların lineer olmayan statik ve dinamik analizi
Bu tezde, yığma duvarların lineer olmayan statik ve dinamik analizi yapılmıştır. Duvar malzemesi için şekil değiştirme yumuşamasını göz önünde bulunduran yayılı çatlak modeli kullanılmıştır. Bu amaçla lineer olmayan statik ve dinamik analiz yapabilen bir program yazılmıştır. Program MATLAB dilinde kodlanmıştır. Ayrıca yine MATLAB dilinde duvarı iki ve üç boyutlu olarak çizebilen bir mesh programı yazılmıştır.Tez altı bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm giriş ve literatür çalışmalarını kapsamaktadır. İkinci bölümde yığma yapılarda kullanılan malzemeler ile ülkemizde ve dünyada inşa edilen yığma yapı çeşitleri açıklanmıştır. Üçüncü bölümde yığma yapı tasarım kuralları ve yığma yapı modelleme tekniklerine değinilmiştir. Dördüncü bölümde şekil değiştirme yumuşamasını dikkate alan yayılı çatlak modeli ve dinamik çözüm için kullanılan algoritma tanıtılmıştır. Beşinci bölümde sayısal uygulama yapılmıştır. Sayısal uygulama amacıyla pencere boşluğuna sahip bir duvarın lineer olmayan statik analizi ile lineer ve lineer olmayan dinamik analizleri yapılmıştır. Dinamik etki için, 13 Mart 1992 Erzincan ve 1 Mayıs 2003 Bingöl depremi ivme kayıtları kullanılmıştır. Lineer olmayan statik analizde boşluk boyutu, malzemenin çekme dayanımı ve hatılların duvar davranışına etkisi irdelenmiştir. Dinamik analizde ise farklı deprem kayıtlarının duvar davranışına etkisi incelenmiştir. Son bölümde ise tezden elde edilen sonuçlar özetlenmiştir.
Tarihi yapıların lineer olmayan dinamik analizi
Tarihi yapılar kültürel miras özelliğine sahip korunması gereken yapılardır. Bu mirasın gelecek kuşaklara özellikleri bozulmadan aktarılabilmesi için söz konusu yapıların geometrik ve malzeme özelliklerinin ayrıntılı olarak bilinmesinin yanında, uygun modelleme teknikleri kullanılarak yapısal analizlerinin gerçekleştirilmesi ve analiz sonuçlarına bağlı olarak gerekli görülen yapıların onarım ve güçlendirmelerinin yapılması gerekir.Bu çalışmada; tarihi yapılarda taşıyıcı sistem elemanları ve kullanılan malzemeler hakkında bilgi verildikten sonra, tarihi yapılarda oluşan hasarlar, onarım ve güçlendirme ile yığma yapılarda kullanılan modelleme yöntemleri kısaca anlatılmıştır. Sayısal uygulama için 1224 yılında yığma bir yapı olarak inşa edilen Malatya Ulu Cami seçilerek, bu yapının lineer ve lineer olmayan analizleri 1 Mayıs 2003 Bingöl depremi ivme kayıtları kullanılarak yapılmıştır. Cami, sonlu elemanlar yöntemi kullanılarak makro modelleme yaklaşımı ile modellenmiş ve ANSYS paket programı yardımıyla çözümleri elde edilmiştir. Sonuçlar grafikler halinde sunularak değerlendirilmiştir.
Geometrik bakımdan lineer olmayan kabuk yapıların statik ve dinamik davranışı
ÖZETDoktora TeziGEOMETR K BAKIMDAN L NEER OLMAYAN KABUK YAPILARIN STAT K VED NAM K DAVRANIŞICengiz POLATFırat ÜniversitesiFen Bilimleri Enstitüsünşaat Mühendisliği Anabilim Dalı2006, Sayfa: 101Bu tezde geometrik bakımdan lineer olmayan kabuk yapıların statik ve dinamikdavranışı incelenmiştir. lk olarak toplam Lagrange yaklaşımına dayalı artımsal sürekli ortammekaniği formülasyonu verilmiştir. Bu yaklaşım esas alınarak kabukların sonlu elemanformülasyonu elde edilmiştir. Çalışmada eksenel simetrik kabuklar için iki, üç ve dört düğümlüeksenel simetrik kabuk elemanlar, genel kabuklar için ise dokuz ve on altı düğümden oluşandörtgen kabuk elemanlar kullanılmıştır. Formülasyonlarda Mindlin-Reissner yaklaşımı esasalınarak enine kayma etkileri dikkate alınmıştır. Kayma kilitlenmesi etkilerini hafifletmek içinindirgenmiş ve seçici indirgenmiş integrasyon mertebeleri kullanılmıştır. Kabuk sistemlerinstatik analizinde burkulma ötesi denge eğrileri Yay-boyu yöntemi ile elde edilmiştir. Dinamikanalizde Newmark'ın ortalama ivme yöntemi kullanılmıştır. Kabuk kalınlığının rölatifazalmasına bağlı olarak genellikle vurgu burkulması davranışına meylin arttığı ve kalınlığındaha da azaltılması halinde ters vurgu burkulması davranışının oluştuğu görülmüştür. Dinamikdüzgün adım basıncına maruz kabukların lineer olmayan davranışında lineer hale göre genlikdeğişimleri ile birlikte genellikle periyot azalması oluşmaktadır.Anahtar Kelimeler: Eksenel simetrik kabuk, Genel kabuk, Yay-boyu metodu, Lineerolmayan statik ve dinamik analiz.
Betonarme yapıların statik itme analizi ile performanslarının belirlenmesi
Bu çalısmada; betonarme yapıların doğrusal olmayan statik itme analizi ile yapısal performanslarının belirlenmesi amaçlanmıstır. Sayısal uygulama olarak, kat planları ve kat yüksekleri aynı olan üç boyutlu, bes katlı betonarme çerçeveli bir sistem göz önüne alınmıstır. Bu yapı sistemi, yüksek sünekliğe sahip yapı kosullarını sağlayacak sekilde TS500 ve DBYBHY?2007 kurallarına uygun olarak tasarlanmıstır. ?ncelenen yapı sistemi deprem etkisinin de dikkate alındığı değisik yük kombinezonları için SAP2000 ve ?de Statik yapı analiz programlarıyla çözülmüstür. Tepki büyüklükleri olarak; yer değistirme ve dayanım talepleri ile yapısal elemanların hasar seviyeleri değerlendirilmistir. Ayrıca her iki programdan elde edilen sonuçlar karsılastırılmıstır. Anahtar Kelimeler: Yapısal Performans, Statik ?tme Analizi, Plastik Mafsal, Doğrusal Olmayan Davranıs
Yapı sistemlerinin deprem davranışının enerji esaslı yöntemlerle değerlendirilmesi
Tez çalışması kapsamında, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (2018)'e göre tasarımı yapılan çok katlı betonarme düzlem çerçeve türü yapı sistemlerinin enerji kavramı üzerinden deprem güvenliği değerlendirilmiştir. Bu amaçla 3, 6, 9 ve 12 katlı düzlem çerçeveler oluşturulmuş ve yönetmelik esaslarına göre tasarlanarak detaylandırılmıştır. Bu yapılar göçme noktasına ulaşana kadar tek yönlü statik itme analizlerine tabi tutulmuş ve fiber olarak modellenmiş betonarme kesitlerin malzeme gerilme-birim şekil değiştirme ilişkilerinden yola çıkarak plastik enerji-tepe yer değiştirme grafikleri elde edilmiştir. Bununla birlikte, bu yapıların ülkemizde ve dünyada meydana gelmiş seçili bazı kuvvetli yer hareketlerinin yönetmelik esaslarına göre ölçeklendirilmiş ivme kayıtları altında zaman tanım alanında doğrusal olmayan dinamik analizleri gerçekleştirilmiştir. Analizler sonucunda depremlerin yapılardan talep ettiği maksimum plastik enerji değerleri bulunmuştur. Depremlerin talep ettiği maksimum plastik enerji talepleri ile yapıların plastik enerji kapasite grafikleri aynı şekil üzerinde gösterilerek ilişkilendirilmiştir. Talep enerjilerinin ortalaması alınarak hedef plastik enerji değeri belirlenmiş ve yapılar bu hedef plastik enerji taleplerine ulaşana kadar tek yönlü statik itme analizlerine tabi tutularak hedef yer değiştirmeleri belirlenmiştir. Bu hedef yer değiştirme noktasında yapıların elastik ötesi bazı yapısal tepki büyüklükleri elde edilmiş ve bu nicelikler zaman tanım alanında elde edilen sonuçlar ile deprem yönetmeliğinde verilen ölçütlere göre değerlendirip yorumlanmıştır. Tez kapsamında elde edilen sonuçlar, az katlı betonarme çerçevelerin deprem davranışı değerlendirilmelerinde enerji esaslı değerlendirmenin bir yöntem olarak kullanılabileceğine işaret etmektedir.