Historical evolution of hostelry buildings with particular reference to those within the inner-city of İzmir from the 17th to the first quarter of the 20th centuries

ÖZET Çağlar boyunca ticari, dini, askeri, turistik vb. değişen nedenlerle ve farklı biçimlerde gerçekleştirilen yolculuklar insanoğlunun temel eylemlerinden birisini teşkil etmiştir. Yolculuk eden kişilerin çeşitli ihtiyaçlarını karşılamak üzere tesis edilen ve ait oldukları uygarlıkların koşullan çerçevesinde gelişen konaklama yapılan, her dönemde önemli bir yapı grubunu oluşturdular. Asya ile Avrupa'yı bağlaması dolayısıyla işlek yol güzergahlarının geçtiği Anadolu'da ve etkileşim içinde olduğu yalcın bölgelerde, konaklama yapılarının uzun bir tarihsel süreç içerisindeki evrimini izleyebilmek mümkündür. Antik dönemde katagogionlar, Bizans döneminde ksenodokhionlar, Asya-Türk kültürlerinde ve Selçuklularda ribatlar, kervansaraylar ve hanlar konaklama yapılan olarak hizmet verdiler. Bu yapılar yüzyıllarca yollar üzerinde ve kentlerde ticari, dini ve askeri eylemlerin sürdürülebilmesi için gereken desteği sağladılar. Osmanlı dönemi içerisinde uzun bir süre konaklama fonksiyonunu kervansaraylar ve hanlar üstlendi. Özellikle kervan ticaretinin ihtiyaçlarına göre organize edilen bu yapılar, Hac yolculukları ve askeri seferler sırasında da kullanıldılar. 19. yüzyıldaki Batılılaşma döneminde ise konaklama mimarisinde bir dönüşüm gerçekleşmiş ve oteller ortaya çıkmıştır. Cumhuriyet döneminde turizmin gelişmesine paralel olarak, bu yapılar da çeşitlenmiş, otel, motel, tatil köyü vb. tesislerin sayısı hızla artmıştır. Konaklama yapılarının Batı'daki evrim süreci, söz konusu yapı türündeki çağdaşlaşmanın öncelikle bu bölgede başlamış olması dolayısıyla önem taşır. Batı'daVI erken dönemlerde manastırlar tarafından verilen konaklama hizmeti, sonraları misafirhaneler ve hanlar tarafından üstlenilmiş, 18. yüzyıldan itibaren ise yeni bir anlayışla hizmet sunan oteller devreye girmiştir. Konaklama anlayışı ve mimarisi açısından bir dönüm noktasını oluşturan bu gelişme, 19. yüzyılda Batı'dan Osmanlı İmparatorluğu'nun İstanbul ve İzmir gibi büyük kentlerine yansımıştır. 17. yüzyıl ile 20. yüzyılın ilk çeyreği arasına tarihlenen İzmir kent içi konaklama yapılan hem mimari karakteristikleri, hem de bu yapı türünün Osmanlı İmparatorluğu'ndaki evrim sürecine ışık tutan belgeler olmaları dolayısıyla incelenmeye değerdirler. Bu yapılar kentin içinde bulunduğu koşullara bağlı biçimde gelişmiştir. Sosyal, ekonomik ve kentsel koşulların değişimine bağlı olarak bu yapıların da değiştiği gözlenmektedir. İzmir'in 17. yüzyıldan 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar olan gelişimi, birincisi 17. ve 18. yüzyılları kapsayan, ikincisi ise 19. yüzyıldan 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar uzanan iki ayrı evre halinde ele alınabilir. Konaklama yapılarının farklı aşamalarını, farklı karakteristiklere sahip bu evrelerin içine oturtmak mümkündür. Birinci Evrede "hanlar" konaklama yapısı olarak hizmet verirken, İkinci Evrede yeni bir anlayışla organize edilen "oteller" onların yerini aldı. Ancak hanlarla oteller arasındaki bu dönüşüm bir anda değil, kavram, mimari, fonksiyon vb. açılardan karmaşık bir süreç içinde gerçekleşmiştir. İzmir'in tarihi konaklama yapılarının büyük bölümü günümüze ulaşamamıştır. Halen mevcut olan yapıların çoğu da orijinal fonksiyonlarını yitirmiş ve tahrip edilmiştir. Aşın derecede zarar görmüş bir yapı grubunu teşkil eden hanların, zaman geçirmeden bilinçli koruma uygulamalarına tabii tutulmaları gerekmektedir. Tarihi otellerin ise orijinal mimarileri ve fonksiyonları ile restore edilmeleri, hem kentteki ilk otel örneklerinin geleceğe ulaştırılabilmesi, hem de İzmir'in konaklama yapılarının evrim sürecindeki konumunun ortaya konulabilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.