315 numaralı Hicri 1154-1155 (M. 1741-1742) tarihli Diyarbakır şer`iyye sicilinin transkripsiyon ve değerlendirmesi

Bir tek deftere bağlı kalarak, belli bir zaman diliminde de olsa bir şehrin idari ve sosyo-ekonomik yapısı hakkında bilgi vermek mümkün değildir. Bu sebeple, çalışmanın içeriğinden de anlaşılacağı gibi, elimizdeki derleri temel almış olmamıza rağmen, Diyarbakır'ın özellikle idari ve fiziki yapısı hakkında daha çok başka kaynak ve araştırmalara başvurmak zorunda kaldık. Bir bölgeyi veya şehri bulunduğu ülkenin idari ve sosyo-ekonomik yapısından bağımsız incelemenin imkansızlığı da bu zaruretin bir başka sebebidir. İncelediğimiz dönemde, Diyarbakır tarih içerisindeki önemini Osmanlı idari yapısı içinde 'Diyarbekir Eyaletinin" paşa sancağı olarak "Amid" ismiyle devam ettirmiştir. Bu dönemde Diyarbakır fiziki açıdan, kurulduğu alana has özelliklerin oluşturduğu coğrafi farklara rağmen, klasik bir Osmanlı şehri görünümündedir. Diyarbakır'ın, paşa sancağı olması sebebiyle birinci dereceden sorumluları eyalet valileridir. Ancak dönemin yaygın uygulaması dolayısıyla valilerin bu görevlerini mütesellimlere devretmiş olması kuvvetle muhtemeldir. Sosyal bakımdan Diyarbakır, bulunduğu İslâm coğrafyasının (bölgesel bazı farklar dışında) genel özelliklerini yansıtmaktadır. Eski dönemlerden beri, bulunduğu konum gereği, ticari yönden büyük öneme sahip olan Diyarbakır, incelediğimiz dönemde de bu öneminin devam ettirmiştir. Özellikle Van, Halep, ve Bağdat yolları üzerinde önemli bir merkezdir. Özetle; iki yıllık bir tereke defterini esas alarak, XVIII. yüzyılda Diyarbakır'ın idari ve sosyo-ekonomik yapısını ortaya koymaya çalıştık.