Altın Orda İmparatorluğu dış ilişkileri

Cengiz Han'ın büyük oğlu Cuci soyundan gelen Hanlar tarafından yönetilen Altın Orda devleti, yine Cengiz'in torunu Batu Han tarafından Doğu Avrupa ve İdil (Volga) boyunda, Saray şehri merkez olmak üzere 1241 yılında kuruldu. Berke Han'ın tahta geçmesi ve İslamiyet'i kabul etmesiyle birlikte aslında bölge'de önemli bir güç unsuru olabileceğinin sinyallerini veriyordu. Çünkü yine bölgenin önemli güçlerinden Memluk Sultan'ı Baybars ile Berke aynı dine inanıyor ve ortak bir düşman'a karşı bir ittifak içinde olma ihtimalleri düşünülüyordu. Nitekim İlhanlı hükümdarı yani Cengiz Han'ın torunu olan Hülagu ile Berke Han arasında Azerbaycan'ın kime ait olduğu noktasında çıkan anlaşmazlıktan kaynaklanan husumetten ve 1258 yılında Abbasi halifeliğinin Başkenti Bağdat'a saldırmasından sonra; Hülagu Azerbaycan topraklarının kendisine ait olduğunu iddia etmiş, Berke Han ise bu topraklarda kendi hanlığının da hakkı olduğunu ve Cengiz yasalarına göre, fethedilen toprakların beşe bölünmesi gerektiğini ve bunlardan iki bölümünün Büyük Han'a, birinin Batu Ulusuna, kalan iki kısmında İlhanlı Hanlığına verilmesi gerektiğini beyan etmişti. Üstelik Hülagu'nun bu bölgeyi Berke Han'ın göndermiş olduğu askeri kuvvetler sayesinde kazanmış olduğu apaçık bir gerçekken. Dolayısıyla genç yaşta Müslüman olan Berke, İslam'ı Yakın Doğu politikasının temeli haline getirmiş ve bu da Berke'yi Mısır Memlukları ile dostça ilişkiler kurmaya itmiştir. Bu iki devletin birbirleriyle yakınlaşması karşılıklı elçilerin gidip gelmeleri sayesinde mümkün olurken; Memluk Sultan'ı Baybars, Hülagu'nun Bağdat'ı zaptından sonra Berke'ye müracaat ederek, Hülagu'ya karşı cihat açılmasını istiyordu. Nihayetinde Altın Orda ve Memluk imparatorlukları İran Moğollarına karşı müşterek bir cephe kurmakla Ortadoğu'da siyasi muvazene de değişiyordu. Fakat Bizans İmparatoru Mihail şimdi daha yakın olarak Hülagu'nun ağır baskısını hissedince bu ittifak cephesine karşı siyasetini değiştirdi. Aslında daha önce Baybars'ın elçilerini memnuniyetle kabul eden ve onun İstanbul'da Camii tamiri ve tezyinine yardım eden imparator şimdi Berke Han'a giden Mısır Sultanının elçilerinin 1264'de İstanbul'dan geçerken tevkif ve mallarına el koydurttu. Ayrıca imparator Laskaris, Altın Orda ve Memluk Devletlerinin güçlenmesini istemiyor ve Hülagu devletini himayeye çalışıyordu. Dolayısıyla da bu iki devlet'in müşterek hareket etme eğilimlerini bitirmek için İmparator Laskaris tarafından bu devletlerarasındaki elçileri engellenmeye çalışıyordu. Ayrıca daha sonra Balkan Yarımadasında Bizans'a karşı yürüyen Altın Orda kuvvetlerinin başında Berke'nin başkomutan'ı Nogay bulunuyordu. Berke'nin ölümünden sonra (1266) Mengü Timur Han zamanında Nogay nüfuz'u daha da büyümüştü. Mihail Paleolog, Nogay'ı kendi tarafına çekebilmek amacıyla kızı Efrosinya'yı Nogay'ın zevceliğine verdi. 1271' de Bulgar Kralı Kostantin ile yaptığı muharebe de Mihail, Nogay'dan çok büyük yardımlar görmüştü. Nitekim bu ve buna benzer ilişkilerle devam eden bu münasebetler; 1261'de Bizans İmparatoru Mihail'in İstanbul'u Latinlerden geri almasıyla kısmen başlayan ilişkiler, Altın Orda Devletini farklı bir siyaset takip etmeye yöneltmişti. Dolayısıyla karşılıklı bir takım siyasi, sosyal ve ekonomik ilişkiler içerisine girildi. Yine bu çalışmanın önemli bir kısmını oluşturan Kültür ve Medeniyet Tarihi de Altın Orda Devletinin devlet ve idare teşkilatını, iktisadi ve ticari hayatını, sosyal hayatlarındaki din ve edebiyat algısını anlayabilmek için önemli bir kısımdır. Anahtar Kelimeler: Altın Orda, İlhanlılar, Memluk, Bizans