Aydın kent merkezi tarihi dokusunun incelenmesi

Aydın ili, Türkiye'nin batısında, Ege Bölgesi'nde yer almaktadır. îl, kuzeyinde İzmir ve Manisa, doğusunda Denizli, güneyinde Muğla, batısında Ege Denizi ile sınırlıdır. Coğrafi konumu ve ulaşma ağındaki yeri açısından, yüzyıllardan beri Aydın topraklan önemli bir yerde bulunmaktadır. Aydın Kent Merkezi ve çevresindeki ilk yerleşimlere ait kesin bilgiler yoktur. Bilinen ilk yerleşim, Aydın îli'nin bir kilometre batısında, Yunanistan'ın Mora Yarımadası'ndan gelen, Argos'lular ve Trakya ya da Traklar tarafından kurulan Tralleis Kenti'dir ( Atik, 1996). Tralleis'in geçmişinin ilk yüzyıllarına ilişkin fazla bir bilgi yoktur (Rayet ve Thomas, 1997). Traklar, İskender, Antigonus, Lysimachos, Bergama Krallığı, Romalılar, Bizans, Menteşe Beyliği, Aydınoğulları, Osmanlı İmparatorluğu yönetimi altına giren kent, I. Dünya Savaşı sonucunda imzalanan Mondros Mütarekesi ile Yunanlılar tarafından işgal edilmiş, Kurtuluş Savaşı Mücadelesi ile 7 Eylül 1922 yılında Yunan İşgali'nden kurtanlmıştır. Cumhuriyetin ilanından sonra yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin bir ili olmuştur. Aydın Kent Merkezi Tarihi Dokusunu oluşturan ilk yerleşim alanı, Tralleis'ten günümüze ulaşan eser sayısı çok azdır. 1996 yılından sonra yapılan kazı çalışmalarıyla; günümüze ulaşabilmiş üç kemerden oluşan Üçgözler dışında, gymnasium ve hamam ortaya çıkarılmıştır. Var olduğu bilinen stadium, tiyatro, agora, kilise ve tapmak kalıntılarına ulaşılamamıştır.Kent Merkezi'nde antik kent kalıntılan dışında Selçuklu döneminden kalma Alihanbaba Türbesi, Osmanlı Döneminden kalma külliyeler, camiler, türbeler, medreseler, mektebler, hanlar, hamamlar, köprüler, çeşmeler, sebiller, dükkanlar ve konutlar bulunmaktadır. Aydın Kent Merkezi geleneksel konut mimarisi; Tralleis Antik Kenti eteklerinde, günümüzün Veysipaşa, Hasanefendi, Köprülü, Cumhuriyet, Cuma Mahallesinde yaygm olarak görülmektedir. Aydın Kent Merkezi'nde yapılar; genel sokak dokusu, merkezsel bir tarihi doku oluşturmamaktadırlar. Yapılar sokak içerisinde dağınık halde bulunmaktadır. 1950' lerden sonra yap-satçılık ve günümüzde de devam eden yağmacılık ile birçok yapı yok edilmiş kent dokusunun kaybolmasına neden olmuştur. Aydm evlerinde taş, tuğla, ahşap ve beton yapı malzemesi kullanılmıştır. Yapım sistemi ise kargir yığma, betonarme karkas ve karma sistemdir. Aydm evlerin tamamı aynı dönem özelliklerini taşımamaktadırlar. Türk ve Rum Evleri özelliklerini taşıyan konutlar dışında, Rum, Türk, Batı konut mimarisi etkilerini taşıyan ve Antik dönem mimarisinde kullanılan elemanların tekrar yorumlanmasıyla oluşmuş süslemelerle bezenmiş cepheleri bulunan etkileşim yapılarım görmek mümkündür. Aydm geleneksel konut mimarisi plan şemaları üç tipte ele alınabilir. I. Türk Evleri 1. 1. Açık dış sofalı plan tipi 1.2. Kapalı dış sofalı plan tipi 1.2. 1. Avludan yapıya girişli 1.2.2. Doğrudan yapıya girişli II. Rum Evleri II. 1. Yan hollü plan tipiVI n.2. Orta hollü plan tipi n.3. T formda hollü plan tipi İÜ. Etkileşim Yapılan m. 1. Yan hollü plan tipi ni.2. Orta hollü plan tipi in.3. T formda hollü plan tipi III.4. L formda hollü plan tipi Aydın evlerinin; kullanım ve kat adedine bağlı olarak, cephe düzenine göre tipolojik ayrımı aşağıda görülmektedir. I. Tümü Konut Olarak Kullanılan Yapılar 1. 1. Tek Katlı Yapılar 1.1.1. Tek Katlı Yandan Girişli Yapılar 1.2. Bodrum ve Tek Katlı Yapılar 1.2.1. B+l Yandan Girişli 1.2.2. B+l Ortadan Girişli 1.2.2.1. B+l Ortadan Girişli Simetrik 1.2.2.2. B+l Ortadan Girişli Asimetrik 1.2.3. B+l Avludan Girişli 1.2.3.1. B+l Avludan Girişli Simetrik. 1.2.3.2. B+l Avludan Girişli Asimetrik 1.2.4. B+l Köşeden Girişli 1.3. îki Katlı Yapılar 1.3.1. îki Katin Birlikte Kullanımı 1.3.1.1. îki Katlı Yandan Girişli 1.3.1.2. îki Katlı Ortadan Girişli 1.3.1.2.1. İki Katlı Ortadan Girişli Simetrik 1.3. 1.2. 1. 1. îki Katlı Ortadan Girişti Simetrik 1.3.1.2.1.2. îki Katlı Ortadan Girişli Simetrik Cumbalı 1.3.1.2.1.3. îki Katlı Ortadan Girişli Simetrik Açık ÇıkmalıVII 1.3.1.2.2. İki Katlı Ortadan Girişli Asimetrik 1.3.1.2.2.1. iki Katlı Ortadan Girişli Asimetrik 1.3.1.2.2.2. İki Katlı Ortadan Girişli Asimetrik Açık Çıkmalı 1.3.2. Her Katm Bağımsız Kullanımı 1.3.2.1 İki Katlı İki Girişli 1.3.2.1.1. İki Katlı İki Girişli Simetrik 1.3.2.1.2. İki Katlı İki Girişli Asimetrik 1.4 Bodrum ve İki Katlı Yapılar 1.4. 1. İki Katm Birlikte Kullanımı 1.4.1.1. Bodrum ve İki Katlı Yapılar 1.4.1.1.1. B+2 Yandan Girişli 1.4.1.1.2. B+2 Ortadan Girişli 1.4.1.1.2.1. B+2 Ortadan Girişli Simetrik 1.4.1.1.2.2. B+2 Ortadan Girişli Asimetrik 1.4.2. Her Katm Bağımsız Kullanımı 1.4.2.1. Bodrum ve İki Katlı Tek Girişli Yapılar 1.4.2.1.1. B + İki Katlı Tek Girişli Simetrik 1.4.2.1.2. B + İki Katlı Tek Girişli Simetrik Cumbalı II. Konut ve İşyeri Olarak Kullanılan Yapılar II. 1. Alt Kat Dükkan, Üst Kat Konut Olan Yapılar II. 1. 1. İki Katlı, Alt Kat Dükkan, Üst Kat Konut II. 1.2. Dört Katlı, Alt Kat Dükkan, Üst Katlar Konut II.2. Alt Kat Konut ve Dükkan,Üst Kat Konut Olan Yapılar Aydın evlerinde; pencereler, kapılar, çıkmalar ve süslemeler cephe tasarımının önemli bir unsuru olmuştur, oran ve şekilleriyle cephe genelinde her yapıya özgü ve hatta bazı yapılarda her kata özgü bir mimari eleman olarak karşımıza çıkmaktadır. Evler ise; kırma, beşik, topuz ve eğimli çatı ile örtülmüştür. Çatı kaplama malzemesi olarak marsilya veya alaturka kiremit kullanılmıştır. Ülke ve yerel yönetimlerce fazla önem verilmeyen kent korumacılığına, Aydm'da da önem verilmemiştir. Yüzyıllarca çeşitli kültürler, yapılar barındıran kent, depremvm ve savaşlarla yok olduğu gibi; plansız kentleşme ile kimliğini kaybetmekle yüz yüze kalmıştır. 1996 yılından sonra bu gerçeği fark eden yerel yönetim, Kültür Bakanlığı ve Adnan Menderes Üniversitesi tarafindan Kent'te, korumacılık çalışmaları başlatılmıştır. Çalışmalar çok geç düşünüldüğü ve yavaş ilerlediği için Aydın Kent Merkezi'nde kentsel sokak dokuları yok olmuş ve günümüzde birçok yapı harap durumdadır. Korumacılık çalışmalarındaki ilk adım; halkın bilinçlendirilmesi olmalıdır. Okullarda, görsel ve yazılı medyada halkın bilinçlenmesi konusunda dersler ve programlar hazırlanmalıdır, ikinci adım; kurumsal yöneticilerin bilinçlendirilmesi ve çalışma politikaların belirlenmesidir. Tarihi Dokunun Korunması için, siyasi politikalar, çıkar ilişkileri unutulup, geçmişi gelecek kuşaklara en iyi şekilde nasıl aktarabiliriz, görüşü egemen olmalıdır. Bu düşünce ile çalışma programı hazırlanmalıdır. Üçüncü adım; Tescilli ev saWplerinin yapılarım onaran ve korumasına yönelik yapılabilecek çalışmaların saptanmasıdır. Bölgedeki yapıların bazıları kamulaştırılman ve kamu veya halkın yararına kullamlmalıdır. Böyle bir uygulamaya örnek olması amacıyla tez kapsamında Nasuh Paşa Külliyesi, Zincirli Han ve Ayşe Akyüz Evi Restorasyon Projesi hazırlanmıştır. Yapıların yeniden kullanımı için özgün işlevinden farklı bir işlev önerilmiştir. Zincirli Han'ın Bilim Evi, Ayşe Akyüz Evi'nin ise îl Gençlik Merkezi olarak kullanımı uygun olacaktır. Yukarıda saydığım öneriler ve projeler, kent dokumuzun, geleneksel mimarimizin korunması ve yaşatılması için gerekli gördüğüm ayrıca araştırmalarla edindiğim bilgilerle ve ev sahipleri ile görüşmelerim çerçevesinde şekillenmiştir. Bugüne kadar yapılmış proje ve önerilerin en kısa zamanda uygulanması, tarihi mirasımızın, kentimizin kimliğinin kaybolmaması yolunda herkesin üstüne düşeni yapması gerekmektedir.