Batı Anadolu ve Metropolis hamam-Gymnasium örneğinde latrinalar

ÖZET Yapılan kazı ve araştırmalar sonucunda antik mimari literatürüne uzun zaman önce giren latrina yani Roma'nın kamu tuvaletleri mimari bir tasarı ve köken olarak yaklaşık üç bin yıllık bir geçmişe sahiptir. Bu ilk tuvaletler topluca kullanıma açık latrinalar olmayıp daha çok konutlarda ve saraylarda karşımıza çıkan özel yapılardı. Roma dönemiyle şehirciliğin iyice yaygınlaşması ve ev tipi tuvaletlerdeki verimsizliklerle beraber kent içindeki toplu yaşama olgusu latrinaların ihtiyacın ötesinde bir zorunluluk olarak doğmasına sebep olmuştur. Latrinalar mimari ve su sistemlerindeki işlevsel farklılıklara paralel olarak değişik tiplerde karşımıza çıkmaktadırlar. Bütün Akdeniz dünyasında temelde 6 ayrı tipten bahsetmek mümkünken (1-Peristilli, 2- Eksedra, 3-1, 4-U, 5-L, 6- Yuvarlak) Anadolu'da yuvarlak tip hariç 5 tip görülmektedir. Batı Anadolu özelinde ise incelenen 1 1 örnek içerisinde 5 adet "U", 4 adet "Peristil", 1 adet, "L" ve 1 adet 'T' tip bulunmaktadır. Latrinaların temel işleyişi pis su ve temiz su kanalarının mermer yada ahşaptan olan oturma yerlerine oturan müşterilerin altından ve önünden geçme mantığına bağlı olarak çalışmasıydı. Oturma yerinin altından geçen kanal pis su kanalı atıkların temizlenmesini sağlarken oturma yerinin hemen önünden geçen temiz su kanalı ise taharet temizliğinin yapıldığı, devir daimle sürekli akan ve temizlenen kanallardı, latriaların bu temel ihtiyacın yanı sıra diğer önemli bir ödevi de toplum arasında sosyalizasyonun sağlanmasıydı. Genelde gymnasium, ana cadde gibi kentin can alıcı noktalarına kurulan bu mekanlar halkın kent içinde tiyatro bouleuterion, tapınak ve stoa gibi toplu olarak kullandığı en önemli yapıların başında gelmektedir. Beli dönemlerde çok az bir ücret karşılığında işletildiği bilinen bu yapılar 100 kişinin aynı anda ihtiyacım görebileceği Romanın ihtişam ve zenginliğini simgeleyen kamu yapılarıydı ve Romalı görevliler tarafından temizlenmekteydi. Bizans dönemine kadar kadınlar, erkekler ve çocukların ortak kullanımına açık olan bu yapılar Erken Bizans dönemiyle kadınlara ve erkeklere ayrı ayrı hizmet eden yapılara bürünmüşler, İ.S. 6 yy ile de Batı Anadolu'da kullanımı son bulmuştur.