Batı Anadolu'da yayılış gösteren endemik Lamium L. (Lamiaceae) türleri üzerinde morfolojik, anatomik ve sitolojik araştırmalar

Bu çalışmada, Lamiaceae familyasının tip cinsi olan Lamium L.'nin Batı Anadolu'da yayılış gösteren endemik taksonları olan Lamium lycium L., Lamium pisidicum R. Mill, Lamium microphyllum Boiss., Lamium cymbalariifolium Boiss., Lamium sandrasicum P.H. Davis, Lamium eriocephalum Bentham subsp. glandulosidens (Hub.-Mor.) R. Mill, Lamium moschatum Miller var. rhodium (Gand.) R. Mill üzerinde morfolojik, anatomik ve sitolojik araştırmalar yapılmıştır. İncelenen taksonlardan L. microphyllum, L. cymbalariifolium, L. sandrasicum, L. eriocephalum subsp. glandulosidens yüksek dağ endemikleri olup zirvelerin yamaçlarında kireç taşı yığınları arasında veya kar hattına yakın serpentin yarıklarda bulunuşlarıyla Lamium cinsinin Batı Anadolu'daki alpin taksonlar grubunu oluşturmaktadır. L. lycium ve L. pisidicum taksonları da 1000 m üzerinde yayılışa sahip olmalarıyla yüksek dağ endemikleri arasında yer almaktadır. Yükselti olarak en alçak yayılışı olan endemik takson L. moschatum var. rhodium'dur. Bu endemik taksonların tamamı güzel görünümlü çiçekleriyle Lamium cinsinin dekoratif bir bitki grubunu oluşturmaktadır. Araştırılan taksonlardan L. lycium, L. pisidicum, L. microphyllum, L. cymbalariifolium, L. sandrasicum, L. eriocephalum subsp. glandulosidens çok yıllık, L. moschatum var. rhodium ise tek yıllıktır. Morfolojik özellikler açısından araştırılan taksonlar kazık kök sistemine, dört köşeli gövde yapısına, basit yapraklara ve vertisillat çiçek durumuna sahiptir. Anatomik özellikler açısından ise taksonlar familyanın genel karakteristiğini yansıtmaktadır. İncelenen taksonların birbirlerine benzer anatomik özellikler taşımasının yanısıra taksonun tek veya çok yıllık oluşuna ve habitat özelliklerine bağlı olarak taksonlar arasında bazı anatomik farklılıklar da bulunmaktadır. Çok yıllık olan taksonlardan L. lycium, L. pisidicum, L. microphyllum ve L. cymbalariifolium köklerinde yıllık yaş halkaları net bir şekilde gözlenirken, diğer çok yıllık olan taksonlardan L. sandrasicum ve L. eriocephalum subsp. glandulosidens köklerinde yıllık yaş halkaları belirgin değildir. Taksonlardaki en belirgin özellik dört köşeli olan gövdelerinin köşelerinde yer alan ve taksona göre farklı kalınlıklarda olan bir kollenkima tabakasının varlığıdır. Taksonların petiyol anatomilerindeki iletim demeti sayısı ve dizilişi de benzerlik gösteren özelliklerden biridir. Diğer taraftan bifasiyal yaprakların palizat ve sünger tabakalarının hücre sıra sayıları taksona göre farklılık gösterebilmektedir. İncelenen taksonların yaprak mezofillerinde çok sayıda rafit veya prizmatik kristallere rastlanırken özellikle tohum enine kesitlerinde iri prizmatik kristaller oldukça yaygındır. Nişasta tanelerine ise kaliks, korolla, pistil, filament gibi çiçek organ yapılarında ve tohumda rastlanırken incelenen tüm taksonlarda nişasta tanelerinin yapısı tekdüzedir. Familyanın bir karakteristiği olan ve uçucu yağ taşıyan salgı tüylerinin morfolojisi de taksonlar üzerinde detaylı bir şekilde incelenerek tiplerine göre sınıflandırılmıştır. Bu bakımdan L. eriocephalum subsp. glandulosidens ve L. moschatum var. rhodium taksonlarının salgı tüyü tipi ve yoğunluğu açısından diğerlerine göre daha zengin olduğu görülmüştür. Üzerinde kromozom araştırmaları ilk defa yapılan bu endemik taksonlardan L. lycium, L. pisidicum, L. cymbalariifolium, L. moschatum var. rhodium'un tohumları çimlendirilerek elde edilen kök ucu mitozundaki diploid kromozom sayıları 2n=18 olarak belirlenirken, L. sandrasicum taksonunun çiçek tomurcukları fikse edilerek anterlerdeki polen ana hücresi mayozundaki haploid kromozom sayısı n=9 olarak belirlenmiştir. L. microphyllum taksonunun tohumları çimlendirilemedi ve polen ana hücrelerinde haploid kromozomları gözlenemedi. L. eriocephalum subsp. glandulosidens taksonunun kök ucu hücrelerinde herhangi bir hücre bölünmesi ve polen ana hücrelerinde haploid kromozomları gözlenemedi. Sonuçlar fotoğraf, çizim ve çizelgeler ile gösterilmiştir.Anahtar kelimeler : Anatomi, Lamiaceae, Lamium L., Morfoloji, Salgı Tüyleri, Sitoloji