Belâgat ilminde ʿAlâka ve Mahmûd el-Antâkî'nin Risâletü'l-istiʿâre adlı eseri

18. yüzyılla birlikte belâgat ilmi altın çağlarını yaşamış, en önemli eserlerini vermişti. Bu yüzyılda artık belâgat klasikleri olarak kabul edilen eserlere telhisler, şerhler ve hâşiyeler yazılmaktaydı. Bu sayede klasik belâgat eserlerini ezberlemek, anlamak ve ta'lim etmek daha kolay hale gelmekteydi. Çalışmamıza konu olan Mahmûd el-Antâkî'nin Risâletü'l-istiʿâre adlı eseri bu tarzda kaleme alınmış bir eserdir. Mahmûd el-Antâkî (ö. 1160/1747) de 18. yüzyılda Antakya'da dünyaya gelmiş, öğretmenlik hayatını Halep'te devam ettirmiş bir Osmanlı medrese hocasıdır. Halep'te talebelerine belâgat ilmini ta'lim ettirmek için kaleme aldığını düşündüğümüz Risâletü'l-istiʿâre, beyân ilminin konularından olan istiʿâre ve çeşitleri, belâgat âlimlerinin istiʿâre konusundaki görüşleri ile mecâzın ʿalâkaları ve kinâye konularını ayet, hadis ve Arap şiirinden örneklerle delillendiren bir eserdir. Müellif Mahmûd el-Antâkî bu eserinde mecâzın ʿalâkalarını tek tek açıklama yoluna gitmiştir. Bu nedenle eser müellifin vefatından sonra "Metnü'l-ʿAlâka" olarak isimlendirilmiştir. Bu eserinde konuların hemen hemen hepsiyle ilgili örnekler sunmuştur. Kinâye konusuna kısaca değinmiştir. Ali Kuşcu (ö. 879/1474), Ebu'l-Leys es-Semerkandî (ö. 888/1483) gibi meşhur dil âlimlerinin de Risâletü'l-istiʿâre ile benzer isimlerde ve benzer konuları ele alan eserleri bulunmaktadır. Müellif yukarıda adlarını zikrettiğimiz âlimler kadar meşhur olmasa da bu eseri diğer dilcilerin eserleri kadar meşhur olmuştur. Hatta günümüzde medreselerde temel seviye belâgat eseri olarak okutulmaktadır. Kaleme alındığı günden günümüze kadar medreselerde okutulması eserin değerini ortaya koyması açısından önem arz etmektedir. Çalışmamız giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Araştırmanın önemi ve amacı, yöntemi, tahkik metodu ve kapsamı hakkında bilgi verilen kısa bir giriş bölümünden sonra birinci bölümde belâgat ilminde ʿalâka, ikinci bölümde Mahmûd el-Antâkî ve Risâletü'l-istiʿâre adlı eseri üzerinde durulmuştur. Bu bölümde müellifin hayatı ile ilgili sınırlı sayıda kaynaktan elde edilen bilgiler derlenmiştir. Üçüncü bölümde ise Risâletü'l-istiʿâre'nin tahkiki ve tercümesi konuları ele alınmıştır. Risâletü'l-istiʿâre'nin tahkiki çalışmanın odak noktası olmuştur. Eser tahkikinde İSAM tarafından yayımlanan Tahkikli Neşir Kılavuzu'nda belirlenen tahkik esaslarını esas alınmıştır. Eserin tahkikinin ardından eser tercüme edilerek bu alanda çalışma yapmayı düşünen araştırmacılara karşılaştırmalı bir metin sunulmaya çalışılmıştır. Risâletü'l-istiʿâre üzerine yazılan şerh ve hâşiyeler tespit edilerek bu çalışmalar hakkında özet bilgiler sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Belâgat, Mecâz, ʿAlâka, Mahmûd el-Antâkî, Risâletü'l-istiʿâre.