BİR TEMEL HAK GARANTİSİ OLARAK KİŞİ ÖZGÜRLÜĞÜ VE GÜVENLİĞİ HAKKI

Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı kişinin fiziki hareket serbestisini koruyan bir temel haktır. Kişinin serbest dolaşım hakkı ya da kişinin özgürlüğünden yoksun bırakıldığı durumlarda maruz kaldığı muamele kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının konusunu teşkil etmez. Kişinin özgürlük ve güvenlik hakkından yoksun bırakılması ile serbest dolaşım hakkından yoksun bırakılması arasındaki farkı tayin etmek her zaman çok kolay değildir. Zira bu ikisi arasında yalnızca yoğunluk farkı bulunmaktadır. Kişinin özgürlüğünden yoksun bırakıldığının söylenebilmesi için somut olayın özelliklerine bakılır. Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı demokratik bir toplumda vazgeçilmez bir öneme sahiptir. Bu nedenle, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirisi, Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı, diğer bazı bölgesel nitelikli insan hakları bildirileri gibi pek çok uluslararası belgede ve anayasalarda düzenlenmiştir. Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı Türk Anayasası'nın da 19. maddesinde hüküm altına alınmıştır. Anayasa'nın 19. maddesi ve konunun düzenlendiği Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 5. maddesi benzer bir biçimde düzenlenmiştir. Her iki düzenlemede de kişi özgürlüğünün sınırlanabileceği haller sınırlayıcı bir biçimde sayılmıştır. Bunlar; yetkili bir mahkemenin verdiği mahkûmiyet kararı sonrasında, mahkeme kararına uymama sebebiyle veya yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamak amacıyla, suç şüphesi nedeniyle yetkili merci önüne çıkarılmak amacıyla, gözetim veya eğitim amacıyla küçüklerin, bulaşıcı hastalığı olanların, akıl hastalarının, alkoliklerin, uyuşturucu bağımlılarının ve serserilerin ve son olarak ülkeye izinsiz girişin önlenmesi veya sınırdışı ve geri verme amacıyla kişinin özgürlüğünden yoksun bırakılmasıdır. Bu sebeplerden birine uygunluk, ilgili tutmanın hukuka uygun kabul edilebilmesi için yeterli değildir. Söz konusu işlemin kanunda öngörülen usule uygun olması da aranır. Anayasa'nın 19 ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 5. maddelerinde kişi özgürlüğünden yoksun bırakılanların hakları da düzenlenmiştir. Bunlar; anladığı dilde derhal bilgilendirilme hakkı, derhal bir hâkim önüne çıkarılma hakkı, mahkemeye başvurma hakkı, haksız yere özgürlüklerinden yoksun bırakılanlar için tazminat hakkı ve Anayasanın 19/7 ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 5/1-c bendi uyarınca özgürlüklerinden yoksun bırakılanlar için makul sürede yargılanma ve yargılama sırasında salıverilme hakkıdır. Burada bahsi geçen haklardan bazıları adil yargılanma hakkı kapsamında değerlendirilebilecek ise de özgürlük ve güvenlik hakkının öneminden dolayı özel olarak düzenlenmişlerdir. Anahtar Kelimeler: Kişi özgürlüğü ve güvenliği, Habeas Corpus, tutuklama, tutulanı koruyucu haklar, tazminat.