Bizans mimari bezemesinde Sasani sanatının etkisi

Yönetimi 224 yılında Part'lardan devralan Sasani Hanedanı, yaklaşık 416 yıl boyunca İran coğrafyasında hüküm sürmüştür.637 yılındaki Kadisiye savaşı ve 642 yılındaki Nihavend savaşları sonucunda peşpeşe ağır mağlubiyetler yaşayan bu hanedan, 651 yılında son hükümdar III.Yezdigird'in ölümünden sonra tarih sahnesinden silinmiştir.Sasaniler eski Pers İmparatorlarının soyundan geldiklerini savunarak, devletlerini aynı zamanda II.Pers İmparatorluğu olarak ta adlandırmışlardır. Bundan dolayı Roma İmparatorluğu ile olan geleneksel düşmanlıkları, Romalıların ardılı olan Bizans yani Doğu Roma İmparatorluğu döneminde de devam etmiştir. Bu geleneksel düşmanlık zaman içerisinde birtakım benzerlik ve etkileşimlere zemin hazırlayarak; kültür, sanat, askerlik, siyaset, devlet yönetimi, diplomasi ve ticaret gibi alanlarda bir çok ortak noktanın oluşmasına yol açmıştır. Ayrıca bu ortak noktalardan meydana gelen karma kültürel ve sanatsal yapı, oldukça geniş bir coğrafi yelpazede karşımıza çıkarak Bizans sanatının yanısıra Kopt sanatı gibi Mısır'a özgü ve bölgesel nitelik taşıyan bir sanat çevresinde ve çoğu açıdan da erken dönem İslam dünyası ve sanatının şekillenmesinde etkin bir rol oynamıştır. Bizans Mimari Bezemesinde Sasani Sanatının Etkisi konulu tezimizde, Bizans Sanatına nakli kolay ve etki alanı hayli geniş bir materyal olan kumaş (dokuma) yolu ile geçtiğine neredeyse kesin gözüyle bakılan Sasani kökenli motifler; kaynak, gelişim çizgisi, benzerlik ve diğer sanat çevrelerinde rastladığımız örnekleri bağlamında ele alınıp, incelenmiştir. Tezin amacı, literatür araştırması ve hipotezin yer aldığı giriş bölümünden sonra, ikinci bölümde Sasani Dönemi tarihçesi ile bu döneme özgü dinler, dil ve Sasani Sanatı, çeşitli başlıklar altında ve muhtelif örnekler yardımıyla kısaca ele alınmıştır.Üçüncü bölümde Sasani Bizans etkileşimi; dini-kültürel, iktisadi ve sanatsal etkileşim olarak üç ana başlık altında toplanıp incelenmiştir. Dördüncü bölümde ise Bizans mimari bezemesinde karşımıza çıkan Sasani kökenli motiflerin (Madalyon, Hayat Ağacı, Rozet, Nar, Aslan, Geyik, Fil, Kartal, Ördek, Simurg, Grifon, Kalp, Çifte Kanat, İnsan Yüzü, Işık Halesi, Tavus Kuşu), çeşitli örnekler aracılığı ile ayrıntılı olarak incelenmesinin yanı sıra, yakın sanat çevreleri olan Kopt ve erken İslam dönemi eserlerinde görülen bazı Sasani kökenli motifler de yine örnekler yardımı ile elden geldiğince ele alınıp incelenmeye çalışılmıştır. Sonuç ve öneriler bölümünde ise Bizans Sanatının ve buna bağlı olarak Bizans mimari bezemesinin ne ölçüde Sasani Sanatı etkisine maruz kaldığı, kronolojik bağlamda ve somut örnekler ışığında tartışılarak, araştırmanın nihai bir sonuca ulaşması sağlanmıştır.